OKTAVIJAN AVGUST od 27. godine pre n.e. do 14. godine n.e.

Gaj Oktavije Turin je sin nećake Julija Cezara. Rođen je u Rimu 23. septembra 63. godine pre nove ere. Otac mu je postao pretor, iako nije poticao iz starih rimskih patricijskih porodica, uglavnom zahvaljujući svojoj ženidbi Atijom - ćerkom Cezarove sestre.Posle Cezarovog ubistva 15. marta 44. godine pre n.e. Oktavijan postaje njegov glavni testamentalni naslednik. U vreme atentata nalazio se u ilirskoj Apoloniji, gradu na jadranskoj obali današnje Albanije. Odmah je krenuo za Italiju, gde se u aprilu iskrcao u Brindiziju, odakle sa vojskom odlazi u Rim i traži da preuzme Cezarovo nasleđe. Od tada počinje da se naziva Gaj Julije Cezar Oktavijan (Gaius Iulius Caesar Octavianus). Premda mu je bilo samo 23 godine, pokazao je veoma mnogo taktičnosti u tim kriznim danima predstojećeg sukoba između predstavnika cezarovaca i republikanaca.
Republikanci su posle Cezarovog ubistva napustili Rim i ovladali na Istoku u provincijama Siriji, Aziji, Grčkoj i Makedoniji, spremajući se za konačni obračun sa svojim protivnicima.Sekst Pompej, sin Gneja Pompeja jednog od članova Prvog trijumvirata, sa velikom flotom zaposeo je Siciliju, vodeći posebnu politiku i primajući na svoje područje masu odbeglih robova, kao i neke od predstavnika rimske aristokratije, koji su se tu skonili bežali od proskripcija.

U gradu Boniniji zaključen je krajem 43. godine pre n.e. petogodišnji sporazum između Cezarovih prijatelja Antonija i Lepida, s jedne i Oktavijana - kao gospodara Italije, sa druge strane (Drugi trijumvirat). Sporazumom su podeljene zapadne provincije, sačinjen spisak nelojalnih građana koji su imali biti likvidirani, a njihova imovina konfiskovana. Sprovodeći sistem proskripcija, likvidirano je preko 2.500 predstavnika rimske aristokratije, među kojima i poznati političar i govornik Ciceron, koji se zamerio Antoniju svojim govorima u senatu posle Cezarovog ubistva.

Došavši tako do ogromnih finansijskih sredstava, trijumviri su, predvođeni Antonijem i Oktavijanom, krenuli na cezaroubice, pa dolazi do sučeljavanja sa snagama republikanaca kod Filipa u Makedoniji. Pobedili su republikansku vojsku u dva sukoba, nakon čega su poražene republikanske vođe Brut i Kasije, u jesen 42. godine pre n.e. izvršili samoubistvo.Pobednički trijumviri su međusobno podelili Imperiju. Antonije dobija na upravu istočne provincije, Oktavijan se vraća u Italiju, dobivši na upravu zapadne provincije sa Ilirikom, a Lepidu pripada Afrika. Do novog petogodišnjeg sporazuma među pobednicima došlo je u Brindiziju 37. godine pre n.e. nakon čega se Antonije oženio Oktavijom, sestrom Oktavijanovom. Ovim političkim brakom trebalo je da se učvrsti prijateljstvo među trijumvirima. Ubrzo posle toga rešeno je da se ukloni Sekst Pompej, čiji su brodovi ometali veze između Italije i istočih provincija. Sporazumom u Tarentu 37. godine pre n.e. zaključenim između Oktavijana i Antonija, Oktavijan daje Antoniju nekoliko legija za rat sa Parćanima, a Antonije daje Oktavijanu ratnu flotu za obračun sa Sekstom Pompejem. Oktavijanova flota, koju je predvodio čuveni vojskovođa Agripa, u dve bitke kod Mila i Nauloka 36. godine pre n.e. porazila je Pompeja, koji beži u Aziju, gde ga likvidiraju pristalice Marka Antonija. Rat protiv Pompeja vođen je uz pomoć Lepida, koje se sa kopnenom vojskom iz privincije Afrika iskrcao na Siciliju. Kao učesnik u pobedničkom ratu, Lepid svojim afričkim legijama trajno zaposeda i Siciliju. Oktavijanu uspeva da novcem pridobije na svoju stranu Lepidove legionare i da trećeg triumvira ostavi bez ikakvog uticaja na dalje događaje, imenujući ga za utehu na funkciju Pontifex maksimvsa, prvosveštenika rimske religije.

U Rimskoj imperiji ostala su de facto samo dva gospodara, Oktavijan na zapadu i Marko Antonije na istoku. Do sukoba među njima dolazi ubrzo, zbog Antonijeve ženidbe egipatskom kraljicom Kleopatrom, bez prethodne rastave od Oktavije sestre Oktavijanove. Na krajnji ishod rata između dva rivala ne malo je uticalo i bezuspešno vojevanje Antonijevo sa Parćanima godine 34. pre n.e, kada je izgubio mnogo svojih vojnika i ratnu opremu za rušenje zidina. Zaljubljeni Antonije je nakon toga Kleopatrinoj deci razdelio u posed do tada samostalne kraljevine na Istoku, pa čak i neke rimske oblasti, čime je već na svojoj teritoriji stekao neprijatelje. Kleopatra je proglašena kraljicom nad kraljicama 33. godine pre n.e. Naredne 32. godine pre n.e. dozvoljeno je Antonijevim pristalicama da napuste Rim i odu na Istok. Obe strane ozbiljno su se pripremale za konačni obračun. Oktavijan otvara Antonijev testament, koji je bio na čuvanju u hramu boginje Veste u Rimu i čita ga javno. Testament je vređao svakog Rimljnina, jer u njemu Antonije izražava želju da bude sahranjen zajedno sa Kleopatrom i to u Egiptu, priznaje Cezariona sina Cezarovog i Kleopatrinog za pravog Cezarovog naslednika i daruje Kleopatrinu decu velikim poklonima, kakvi se do tada nikad nikome nisu zaveštavali.

Do odlučnog sukoba dolazi kod rta Akcija na jugozapadu Grčke, 2. septembra 31. godine pre n.e. Snage protivnika bile su izjednačene, pa je ishod sukoba mogao biti i drugačiji, ali je prestrašena Kleopatra napustila bojište odmah na početku sudoba, a za njom je otplovio put Egipta i Antonije, ostavivši svoju flotu da se bori bez komandanta, posle čega, Antonijeva vojska bez dalje borbe prelazi na stranu Oktavijana. Posle ove pobede Oktavijan se najpre hitno sa vojskom vraća u Italiju, da bi ugušio pobunu veterana Antonijevih prijatelja, da bi odmah nakon toga je preko Grčke i maloazijskih gradova sa snažnom kopnenom vojskom krenuo na Marka Antonija. Kada je došao do Sirije, tamo stacion irane rimske legije bez borbe prelaze na njegovu stranu. Sa tako uvećanom vojskom nije mu bilo teško da 30. godine pre n.e. porazi svog rivala Antonija i osvoji Egipat. Marko Antonije nakon poraza izvršio je samoubistvo, a Kleopatra (posle neuspelog pokušaja da pređe na stranu Oktavijana) je kraljevski dostojanstveno odabrala smrt od ujeda zmije otrovnice, kao bolju alternativu od sramne predaje na milost i nemilost pobedniku.
Oktavijan naređuje likvidaciju Cezariona - sinčića Cezarovog i Kleopatrinog i svih Antonijevih pristalica, te se kao pobednik sa blagom Ptolomeja - do tada neviđenim ratnim plenom vratio u Rim, gde je 29. godine pre n.e. proslavio veličanstveni trijumf. Ovim su konačno završeni građanski ratovi, a Oktavijan postaje jedini gospodar Rimske Imperije.

On formira stajaću vojsku od samo 25. legija (do bitke kod Akcija bilo ih je 76.) rasporedivši ih na granice Carstva, poveravajući ih na upravu svojim legatima. Rimski legionari njemu se od tada zaklinju: ”Zaklinjem se Jupiterom, zemljom, suncem i samim Oktavijanom Avgustom da ću činiti samo dobro Avgustu i njegovim potomcima.” Poučen Cezarovim iskustvom, siguran da bi direktno uspostavljanje monarhije vređelo osećanja naroda i još uvek žive republikanske tradicije, Oktavijan postupa precizno i taktično, postižući postepeno svoj krajnji cilj. Od 31. godine pre n.e. on je svake naredne godine biran za konzula. Godine 29. pre n.e. sastavlja se novi spisak senatora koji broji 1.000 ljudi. Oktavijan se nalazi na čelu spiska, te dobija titulu Princeps Senatus. Dana 13. januara 27. godine pre n.e. Oktavijan proglašava uspostalvjanje stare republike i traži da se povuče u privatni život. Na molbe senatora da i dalje zadrži vlast on 16. januara dobija nova vanredna ovlašćenja i titulu Avgustus (uzvišeni) koju pridodaje tituli prencepsa senata. Od 27. godine pre n.e. Avgust menja intitulaciju, te se zvanično naziva: Imperator Caesar Avgvstvs Divi Filivs (imperator Cezar Avgust, sin božanskoga), naznačavajući svoje srodstvo sa Cezarom, koji je prvi među Rimljanima nazvan Božanski Julije.

Godine 23. pre n.e. Oktavijan Avgust dobija i titulu Tribvnitia potestate, tj tribunsku vlast, koja se obnavljala svake godine, a jednogodišnji mandati započinjali su prvog decembra. U ličnosti Princepsa (cara) sada su sjedinjene moć Imperivma koja mu daje vlast van Rima i moć Tribvnicia Potestas kao garancija vlast i u samom gradu Rimu. Titula Tribunicia potestate na novcu Oktavijana Avgusta i drugih imperatora njegovih naslednika ispisivana je skraćenicom: TRIB POT, TRI POT, TR POT ili najčešće samo: TR P. Prve godine nema uz slova broja, druge godine oznaka je: TR P II, treće godine vladanja oznaka je: TR P III i tako redom do kraja vladavine. Zahvaljujući tome može se za novac većine rimskih careva odrediti tačna godina kovanja, prema redosledu Tribvnitia potestate ispisane uz ime vladara na aversu, ili na reversu novca.Tome treba dodati da je Oktavijan Avgust bio i imperator vojske i prokonzul u novoosvojenim carskim provincijama. Najzad, nakon smrti Marka Emilija Lepida 12. godine nove ere, Oktavijan Avgust je izabran za njegovog naslednika, tako da svojim titulama pridodaje i titulu Pontifex Maximvsa prvosveštenika rimske religije, koja se oduvek dodeljivala doživotno.Za dvadesetak godina njemu su faktički pripale jedna za drugom sve najviše funkcije u vojnoj i građanskoj vlasti, mada je Avgust formalno ispoljavao veliko poštovanje republikanskih tradicija.

Iako sam nije bio dobar vojskovođa, za vreme njegove vladavine novoosvojene susedne teritorije postaju rimske provincije ovim redosledom: Egipat 30. godine pre n.e, Ahaja 27. godine pre n.e, Galatija (unutrašnjost današnje male Azije) 25. godine pre n.e, Kipar 22. godine pre n.e, Norik (današnja Austrija - istočni deo) 15. godine pre n.e, Dalmacija, Panonija i Kotijski Alpi 10. godine pre n.e. i Judeja 6. godine nove ere. Novoosvojenim, graničnim provincijama upravlja isključivo car i zovu se carskim provincijama.

Na severozapadu sa Germanima ratuje se u njegovo vreme sa promenljivom srećom. 5. godine nove ere između Rajne i Labe osnovana je nova provincija Germanija. 9. godine vojskovođa Kvintilije Var je u Teutoburškoj šumi poražen od Germana, tom prilikom su stradale tri legije rimske vojske, a sam Var je izvršio samoubistvo. Germanska plemena najzad za neko vreme smiruju Tiberije i Germanik, a Avgust, posle Varovog poraza, donosi mudru odluku da severna granica Carstva ide rekama Rajnom i Dunavom, prirodnim granicama, koje je lako utvrditi i braniti.

Na istoku nije ratovao sa Parćanskom kraljevinom, a uspeva mu da na jermenski presto svoga postavi svoga kandidata, koji se dugo ne zadržava na vlasti, tako da je Jermenija - zemlja između dva moćna suseda, Rima i Parćana, donekle očuvala svoju nezavisnost. U njegovo vreme zahvaljujući dobrim odnosima sa Parćanima, razvija se trgovina sa istočnim narodima, te kurioziteta radi valja spomenuti da su u Rim dolazile dva puta čak delegacije indijskih kraljeva, što predstavlja prvo uspostavljanje kontakata sa ovim dalekim istočnim narodima od vremena Aleksandra Makedonskog.

Starim provincijama upravlja Senat, koji prihode od njih ubira u staru državnu blagajnu - erarij. Senat kuje ponovo bakarni novac sa obaveznom siglom na reversu : S C = Senatus Consulto. Senatski bronzani novac kovan je namenski za lokalnu upotrebu u Rimu i u Italiji.Pravo kovanja zlatnog i srebrnog novca, od prihoda koji se dobijaju od novih carskih provincija (koji se slivaju u novoosnovanu carsku blagajnu – fisk), zadržava Avgust i svi carevi posle njega. Trebalo je u dalekim provinjcijama javiti ko je gospodar Rimske Imperije, pa su zlatni i srebrni novci kovani sa likom i imenom cara odigrali tu ulogu.
Avgust je umro 19. sekstilija 14. godine nove ere u gradu Noli u Kampanji u 76-oj godini života. Po njemu je nakon smrti Sextilij - šesti mesec po rimskom kalendaru (tada je godina počinjama sa prvim martom) dobio ime avgust.Avgust pored prava kovanja zlatnog i srebrnog novca, koje princeps zadržava za sebe, posle 23. godine pre n.e, ponovo nakon 6o godina uvodi i kovanje mesinganih i bakarnih moneta, ukinuto 83. godine pre n.e. u vreme diktatora Sule.

KALIGULA od 37. do 41. godine.

Car Kaligula (Caivs Caesar Germanicvs) je sin Germanika i Agripine starije, rođen 31. avgusta 12. godine nove ere. Detinjstvo je proveo među vojnicima na granici Germanije, koji su ga odevenog u za dete skrojenu uniformu vodili sa sobom. U to vreme dobio je nadimak Kaligula (čizmica) po minijaturnim vojničkim čizmicama koje je obuvao.

Kako su mnogi članovi carske porodice stradali u vreme Sejanove strahovlade od 17. do 31. godine, Tiberije ga je kao svog nećaka i jedinog preživelog člana porodice adoptirao, nemajući drugog izbora. Dvadesetpetogodišnji Kaligula ga je i nasledio na prestolu posle njegove smrti 37. godine.

Kao Germanikov sin Kaligula na početku svoga carevanja uživa nepodeljene simpatije naroda i vojske. Za vreme kratkotrajne vladavine, koja je po istoričaru Svetoniju trajala tri godine, deset meseci i osam dana, uvodi na dvoru protokol istočnih despota, a sebe je proglašava bogom na zemlji i diže sebi hram u Rimu. U carskoj blagajni iza štedljivog Tiberija, ostalo je i za današnje pojmove ogromno blago od preko 150 tona zlata. Od toga novca završio je u Rimu izgradnju Avgustovog hrama i Pompejevo pozorište, izgradio na Marsovom polju hram istočnjačke boginje Izide, počeo izgradnju rimskog vodovoda i amfiteatra, a gradio je i u provincijama hramove rimskim i grčkim božanstvima. Mnogo više para je potrošeno na gladijatorske predstave, putovanja, javne terevenke, a najviše na bludan i rasipnički život cara Kaligule i carice Cezonije. Car je ubio svoju baku Antoniju, koja ga prekoreva zbog počinjenih nedela i obesčastio svoju rođenu sestru Liviju, prognavši je nakon toga na pusto ostrvo. Globama i porezima nametnutim gradjanima Rima, ne retko i prostom otimačinom, praćenom likvidacijom nedužnih građana okrutni car popunjava ispražnjenu državnu blagajnu. Ostale su zabeležene sledeće izjave cara Kaligule, koje najbolje ilustruju kakav je bio monstrum: “Neka me mrze, ali neka se plaše” i “ Žao mi je što Rimski narod nema samo jednu glavu, da bih je mogao odjednom odrubiti”. Od alkohola i afrodizijaka brzo je onemoćao i pokazuje prve simptome ludila. Omrznutog i okrutnog dvadesetdevetogodišnjeg cara zaverenici su ubili, prilikom izlaska sa pozorišne predstave dana 24.01.41. godine, tako da se njegova duševna bolest nije uspela ispoljiti u punoj meri.

Novac se kuje u Rimu (Rimska kovnica nije radila od 12. godine pre n.e, pa do pred kraj vladavine cara Kaligule, koji je ponovo otvara) i Cezareji.

To su: zlatni aureus i poluaureus - kvinar koji je mnogo ređi, zatim srebrni denar i drahma kovana u Cezareji i mesingani sestercij, as od bakra, kao i kvadrans.

Pored ovog novca kovanog u carskim kovnicama i u provincijama kuje se bakarni novac u Frigiji, Korintu, Španiji, a na Kritu srebrna drahma.

NERON od 54. do 68. godine.

Neron je sin Agripine Mlađe i Ahenobarba. Rođen je 15. decembra 37. godine u Anciju. Rođeno ime mu je bilo Lucije Domicije Ahenobarb. Kada ga je 5o. godine adoptirao Klaudije, da bi ga pripremio za svog naslednika, uzima ime: Nero Clavdivs Caesar Drvsvs Germanicvs.
Neron se 53. godine oženio se Oktavijom, ćerkom cara Klaudija i Mesaline. Posle smrti cara Klaudija 54. godine (Otrovan je po nalogu supruge Agripine, majke Neronove) , Neron je proglašen za cara. Kao car ima zvanično ime Nero Clavdivs CaesarAvgvstvs Germanicvs.
Na početku vladavine, dok mu je glavni savetnik bio čuveni filozof i pesnik Seneka, sedamnaestogodišnji Neron pokazao se kao dobar car, koji sarađuje sa senatom u donošenju liberalnih i razboritih državnih odluka.
Što je bio stariji sve više dolazi do izražaja njegova naprasitost i netolerancija, koja vremenom prelazi u ludilo. Donosi zakon o uvredi veličanastva, na osnovu koga je podizao optužnice i uklanjao ugledne rimske senatore i sve druge viđenije i bogatije ljude, konfiskujući njihovu imovinu, koju nemilice troši na pozorišne i cirkuske predstave u kojima lično učestvije, stičući tako laku popularnost kod rimskog plebsa. Po nalogu cara zločinca 55. godine otrovan je Britanik, pa je 59. godine likvidirana njegova majka Agripina, a 62. godine uz njegovu saglasnost zadavljena je u progonstvu na ostrvu Pandateriji i žena mu Oktavija, da bi se mogao oženiti lepoticom Popejom Sabinom-ženom svoga prijatelja Ota (jednog od triju careva iz godine 68. nakon Neronove smrti).
Neron preduzima neuspele i skupe pohode na Istoku u nastojanju da osvoji Bosforsku kraljevinu na severnoj obali Ponta (Crno More), Jermeniju i Etiopiju. Godine 63. u Rimu boravi hrišćanski apastol Pavle, da bi se opravdao od pritužbi koje su imali protiv hrišćana jerusalimski Jevreji. Apostol Pavle uspeva da se privremeno odbrani i da mu se kao nevino optuženom vrati sloboda. Neronovo ludilo dostiže vrhunac u julu 64. godine, kada podmeće požar u Rimu (optužujući za podmetačinu požara nedužne hrišćane), da bi grad mogao ponovo izgraditi po svojoj zamisli. Nesporno je da su posle požara njugovom zaslugom u Rimu izgrađene široke, prave ulice i mnoge divne građevine, među kojima se osobito isticao veličanstveni Zlatni dvorac. Godine 65. prisiljava na samoubistvo svoga učitelja i savetnika čuvenog filozofa i pesnika Seneku.Tada ubija i drugu suprugu Popeju Sabinu i ženi se sa Statilijom Mesalinom, koja ga je na svoju sreću nadživela. Pretorijanci su mu bili glavni oslonac i slepi izvršioci njegove sulude svesti. Svojim rasipništvom ispraznio je državnu blagajnu. Bilo je pokušaja da se on svrgne sa vlasti, ali je zavere i pobune u provincijama krvavo ugušivao, ubijajući bez milosti čak i ljude koji nisu lično bili umešani u zaveru. Tada su kao žrtve pobune u Palestini 66. godine, stradali i hrišćanski apostoli Petar i Pavle.
Razočaran u Rim i Rimljane car Neron - veliki ljubitelj pozorišta i poezije od 66. do 68. godine boravi u Grčkoj, gde obećava prokopavanje kanala kroz Korintski zemljouz i mnoge grčke gradove u kojima je bio na proputovanju oslobađa svih poreskih dažbina, dok istovremeno povećava poreske obaveze stanovništva u provioncijama: Judeji, Galiji, Španiji i Britaniji. Sebe je smatrao izuzetno darovitim glumcem i pesnikom, pa je učestvovao i na Olimpijskim igrama. Ludome caru bilo je dovoljno da se neko o njegovoj poeziji negativno izrazi na javnom mestu, pa da padne u nemilost.
Kada se na poziv Senata najzad vratio u Rim, dočekale su ga zavere i opšte nezadovoljstvo njegovom vladavinom. U leto 68. godine izbijaju pobune vojnika na raznim stranama. Protiv njega se dižu Oto, Galba i Vitelije, a Senat ga zbacuje sa vlasti i osuđuje na smrt kamenovanjem. Neron beži iz Rima u svoj letnjikovac, te da bi izberao smrt kamenovanjem uz pomoć nekog roba izvršava samoubistvo 8. juna 68. godine. “Šteta, kakav umetnik propada” bile su poslednje reči umirućeg cara. Sa Neronovom smrću okončava se vlast prve carske dinastije Julijevaca – Klaudijevaca.
Kovanje novca:
U vreme Nerona sprovodi se reforma Avgustovog monetarnog sistema. Od jedne livre zlata (327 grama) ne kuje se više 40 aureusa, već 45 aureusa. Tako aureus teži 1/45 livre zlata, a denar 1/96 livre srebra. Istini za volju srebrni novac već ima oko 10 % primesa, sa tendencijom daljeg kvarenja. Novina je kovanje novca od orihalka tj. mesinga prirodne mešavine bakra i kalaja, od koga se kuju sestercijui i dupondiji. Dupondiji od vremena cara Narona se razlikuju od asa po zrakastoj kruni na glavi cara.
Od carskih kovnica novac se kuje u Romi, Lugdunumu i Cezareji.
U provincijama se kuju bakarne nominale u Lidiji, Eubeji, Frigiji, Joniji, Korintu i Eubeji, a u Siriji i Egiptu srebrne tetradrahme.
Kao budući car i naslednik Klaudija, u vremenu od 5o. do 54. godine kuje raritetne zlatne aureuse i srebrne denare i didrahme lako prepoznatljive, koliko zbog mladalačkog lika Neronovog, toliko i zbog toga što u inače dugom natpisu na aversu, gde je puno adoptirano ime, nema ni oznake: Avgvstvs, ni oznake: Imp.
Za vreme Neronovog maloletstva Rimski Senat pored bronzanog privremeno kuje i zlatan i srebrni novac sa oznakom: EX SC.
Kao car Neron kuje novac od 54. do 68. godine. To su zlatni aureji i kvinari, srebrni denari, hemidrahme i didrahme, a u bakru tj. bronzi: sestercij, dupondij, as, semis i kvadrans.

OTO od 15. januara do 16. aprila 69. godine.

Car Oto (Marcvs Salvivs Otho) rođen je 28. februara 32. godine u bogatoj porodici etrurskog porekla. Sa Neronom je bio dobar prijatelj od rane mladosti. Njegova lepa žena Popeja Sabina dopala se ludome caru Neronu, pa on uklanja Ota, imenujući ga za namesnika u dalekoj zapadnoj provinciji Luzitaniji i ženi se Popejom Sabinom. Oto je tamo pravično i nesebično upravljao provincijom punih deset godina. Pobune vojnika zatekle su ga u Luzitaniji. Vojska mu nudi carsku krunu koju on odbija, podržavajući Galbin izbor nadajući se da će ga 73-godišnji starac posiniti. Kada se to nije desilo uključuje se u zaveru protiv Galbe, te je nakon njegovog ubistva izvikan za cara 15. januara 69. godine. Vlada iz Rima bez nasilja i osvete, te ga priznaju za cara ne samo u Italiji, veći i u Africi, Iliriku i na Istoku. Nije mu bilo suđeno da dugo vlada. Pogranične legije na Rajni ne priznaju njegovo carsko dostojanstvo i zaklinju se na vernost svome generalu Viteliju. Za Vitelija se opredeljuju pored legija iz Germanije i Galije i sve legije iz Španije i Britanije. Na Italiju kreće ogromna vojska od preko 100.000 legionara i pomoćnih trupa.
Oto poziva u pomoć legije iz Dalmacije, Panonije i Mezije, ali su se odazvale na njegov poziv samo dunavske legije, koje su se pridružile pretorijancima i gradskim kohortama. Car Oto svestan odnosa snaga, nastoji da izbegne sukob sa Vitelijem pa mu nudi suvladarstvo, što ovaj odbija. Do sukoba dolazi u dolini reke Po u severnoj Italiji. Nakon nekoliko početnih i neodlučnih sukoba u podnožju Alpa, Oto je poražen 14. aprila u krvavoj bici kod Kremone gde gine preko 40.000 vojnika sa obe strane. Sklanja se u bezbednu tvrđavu Berdijak, gde ne prihvata savete da pri čeka dolazak mezijskih legija, koje su hitajući mu u pomoć stigle do Akvileje, već zahteva od svojih vojnika da pređu na stranu Vitelija. Ostala je zabeležena njegova izjava: “Dosta je jedna bitka između vojnika iste zemlje”. Dostojanstveni Oto izvršio je samoubistvo u zoru 16. aprila 69. godine u 37. godini života.
Novac kuje samo u rimskoj kovnici. To su zlatni aureusi, srebrni denari i bronzani sesterciji.
Novac sa njegovim likom kuje se i u istočnim provincijama u Siriji i Egiptu kiju se srebrne tetradrahmei bronzani komadi.

VESPAZIJAN od 69. do 79. godine.

Prvi car nove carske dinastije Flavijevci, Vespazijan (Titvs Flavivs Vespasianvs) rođen je 17. 11. 09. godine n.e, u siromašnoj plebejskoj porodici Flavija Sabina u selu Falakrini kod Reate. Imao je blistavu vojničku karijeru: bio je tribun u Trakiji, konzul u vreme vladavine cara Klaudija i komandant vojski u Britaniji i na Rajni. Car Neron daje mu 66. godine na upravu provinciju Aziju. On i sin mu Tit uspešno su od 67. do 70. godine ugušili pobunu u Judeji, razorili Jerusalim, i ubili preko milion Jevreja.
Vespazijan omiljeni vojskovodja na Istoku, mirno je sačekao da se posle Neronove smrti između sebe otimaju za vlast Galba i Oto, pa Oto i Vitelije. Najzad je njegov pristalica general Antonije Primo u dva sukoba porazio Vitelija i osvojio Rim, nakon čega je Vespazijan izašao kao pobednik i bio od vojske izvikan za cara u Aleksandriji prvog jula 69. godine, što Rimski senat 22. decembra samo i formalno potvrđuje. Kao car zvanično se zove: Imperator Caesar Vespasianvs Avgvstvs. Novi car naredne 70. godine dolazi u Rim, gde 71. godine slavi trijumf nad Jevrejima. Posle trijumfa ubijeni su vođe jevrejskog ustanka Ivan i Simon.
Stanje državne blagajne posle Nerona i triju careva pre Vespazijana bilo je očajno, pa mu je prva briga bila sređivanje državnih finansija. Na ključne položaje u upravi i vojsci, koje su do tada držali članovi starih aristokratskih familija okupljeni u Rimskom Senatu, car dovodi iz provincija nove nekompromitovane kadrove. Zbog toga su mu senatori iz rimski patricijskih rodova postali glavni neprijatelji. Vespazijan - prvi car plebejskog porekla za vreme svoje vladavine oslanja se na novo vojničko plemstvo – vitezove i trudi se da Senatu što više ublaži moć i značaj.
Svoje sinove - Tita i Domicijana uzima za suvladare odmah po dolasku na vlast u neskrivenoj nameri da carski tron zadrži u svojoj porodici. Oni kao Caesari uzimaju učešća u carskoj vlasti i već od 69. godine kuju novac sa svojim likom, da bi posle Vespazijanove smrti 79. godine prvo stariji sin Tit postao car, a nakon njegove smrti 81. godine i mlađi sin Domicijan.
Za razliku od svojih prethodnika Vespazijan živi skromno i vlada pravično, smatrajući carsko dostojanstvo obavezom, a ne privilegijom. Trudio se da obnovi požarom i ratnim razaranjima oštećeni Rim, te je izgradio hram mira - Kapitol, i amfiteatar nazvan Koloseum u centru grada, koji je mogao da primi 87.000 gledalaca. Car je zaista voleo rad i mir, a ratovao je samo kad ga je na to nevolja naterala.
Ukida lokalnu samoupravu u grčkim državicama, a Kilikiju i Komagenu kraljevine na jugoistoku današnje Turske, gde su kao rimski saveznici vladale lokalne helenističke dinastije, pretvara u rimske provincije.
Za vreme svoje desetogodišnje vladavine borio se protiv nemorala, raskoši i zelenaštva. Smrtno bolestan obavljao je carske poslove ležeći u postelji. Šezdesetdevetogodišnji Vespazijan umro je 24-og juna 79. godine, zahtevajući od posluge da ga pridržava, kako bi stao na noge. "Car mora umreti stojeći." bile su njegove poslednje reči.
Vespazijan na početku vladavine kuje novac u kovnicama: Roma, Tarako, Lugdunum, Petovija, Bizant, Filipi, Efes, Antiohija, Tir, Aleksandrija, Samosata (mala vazalna kraljevina između Rima i Persije) kao i u nepoznatim kovnicama u Judeji i Likiji. Jedna od carevih mera, preduzetih u pravcu sređivanja državnih finansija, bila je i zatvaranje provincijskih kovnica i centralizacija kovanja carskog novca u prestonici Rimu. Počev od 69. godine novac se kuje jednom godišnje u različitim nominalama u svakom metalu, a obim emisija novca određivao se prema aproksimativnim procenama potreba sve razvijenije robno novčane privrede Carstva. Ovu praksu narednih vekova zadržavaju i svi docniji rimski carevi.
U njegovo vreme se kuju zlatni: aureus i kvinar; srebrni: cistofor, denar i kvinar; kao i mesingani (orihalk): sestercij i dupondij i bakarni: as, semis i kvadrans.
Pored toga kuju se i u provincijama srebrni i bronzani komadi i to: u Cezareji srebrna didrahma, u Antiohiji i Aleksandriji srebrna tetradrahma, a bronzani komadi su kovani u Tesaloniki, na Kipru, i u Aleksandriji.
Sa njegovim likom kuju se i posmrtni - konsekrativni novci: za vreme vladavine njegovog sina Tita, restitutivni zlatnik u vreme cara Trajana, a znatno kasnije u vreme Trajana Decija, iskovan je konsekrativni srebrni antoninijan.

DOMICIJAN od 81. do 96. godine.

Car Domicijan (Titvs Flavivs Domitianvs) je mlađi sin Vespazijanov, treći i poslednji vladar flavijevske dinastije.
Domicijan je rođen u Rimu 24. oktobra 51. godine, u braku Vespazijana sa Flavijom Domicilom. Učestvuje u carskoj vlasti kao Caesar za vreme vladavine svoga oca Vespazijana u vremenu od 69. do 79. godine. U vreme vladavine starijeg brata Tita od 79. do 81. godine, on je nosio i titulu Princip Juventvtis tj. Prvak mladeži.
Posle iznenadne Titove smrti, Domicijan je u taboru pretorijanaca 13. septembra 81. godine bio izvikan za cara, što Rimski senat docnije potvrđuje. Kao car nosi ime: Imperator Caesar Domitianvs Avgvstvs (Germanicvs). Na početku petnaestogodišnje vladavine bio je dobar i primeran car u svakom pogledu. Domicijan najpre okončava osvajanje Britanije, pa zatim uspešno ratuje sa Decebalom, kraljem Dačana od 85. do 89. godine, koji je prinuđen da mu ustupi provinciju Meziju. U Germaniji pripaja kao rimske provincije i krajeve na levoj obali Rajne (Dekumatska oblast), koje štiti izgradnjom limesa u vremenu od 88. do 89. godine. Zaslužan je za intenzivnu trgovinu sa dalekoistočnim državama Indijom i Kinom. Uništavanjem vinograda u Italiji 92. godine, pokušava da spreči hiperprodukciju vina.
Kasnije se vremenom transformiše u surovog apsolutističkog monarha koji se u vršenju vlasti oslanja na vitezove i nastavlja neprijateljstvo sa Senatom, koje je započeo još njegov otac. U njegovo vreme završena je izgradnja rimskog foruma, hipodroma i drugih značajnih građevina, među kojima se osobito ističe ogromna i veličanstvena carska palata na bregu Palatinu. Bio je poput Nerona ljubitelj igara, ugađajući rimskom puku i lično uživajući u njima, trošio je ogromne sume na gladijatorske borbe i pomorske bitke koje u sklopu igara organizuje. Iako je od 800 godišnjice osnivanja Rima (proslavljene u vreme vladavine Klaudija I godine 47. n.e.) prošlo tek 4l godina, Domicijan 88. godine, kad im vreme nije, priređuje stogodišnje igre (Lvdi Saecvlares), koje su svojom raskošnošću i naravno troškovima prevazišle sve dotadašnje. Prisvojivši svu vlast u državi (17 puta je bio izabran za konzula, a 22. puta su ga proglašavali imperatorom), od rimskih građana zahteva da mu još za života iskazuju božanske počasti. Na sačuvanim reljefima iz njegovog vremena, on se prikazuje u društvu bogova iz rimske mitologije. Svi njegovi ukazi, pisani 200 godina pre dominata, već počinju rečima: “Gospodar i bog naš zapoveda.....”. Zbog toga je i doživeo Cezarovu sudbinu, ubili su ga gnevni senatori 18. septembra 96. godine, izabravši za cara svoga kolegu starog i uglednog senatora Nervu. Njegovim ubistvom okončava se kratkotrajna dvadesetosmogodišnja vladavina prve plebejske dinastije Flavijevaca.
Novac kuje u kovnicama: Roma, Lugdunum, Cezareja i Efes.
Kao cezar u vreme od 69. do 81. godine kuje: zlatni aureus, srebrne denare i kvinar, bronzane sestercije, dupondij i as.
Kao car od 81. do 96. godine kuje zlatne aureuse i kvinare, srebrne cistofore, denare i kvinare, bronzane sestercije, dupondije, ase, semise i kvadrans.
U kolonijama i provincijama kuju se: u Aleksandriji bilon tetradrahme i bakarni komadi, a u Makedoniji, Pergamu i u Antiohiji kije se provincijska bronza sa likom cara Domicijana.

TRAJAN od 98. do 117. godine.

Car Trajan (Marcvs Ulpivs Traianvs) rodio se 18. septembra 53. godine u senatorskoj porodici u gradu Italiki u Španiji. Pre nego što je postao car imao je blistavu vojno-političku karijeru. Službu je započeo u Siriji i na Rajni sa svojim ocem, uglednim senatorom i vrsnim vojskovođom. U vreme vladavine cara Domicijana, Trajan 86. godine postaje pretor, a posle pobede nad uzurpatorom Saturninom 91. godine dobija konzulat. Neposredno pre adopcije od strane Nerve, bio je vojni zapovednik u Germaniji, na večito nemirnoj rajnskoj granici, gde kao hrabar, strog i pravedan vojskovođa postaje miljenik vojske. Iz toga vremena ostalo je zabeleženo da je Trajan sve vojne starešine, pa i obične vojnike, koji su se u borbi isticali ili bili ranjavani znao oslovljavati po imenu. Zbog senatorskog porekla bio je veoma uticajan u senatu. Mudri Nerva ga je i posinio, da bi preko njega stekao oslonac u vojsci.
Stupanjem na vlast 98. godine četrdesetšestogodišnji Trajan, prvi car provincijalac, radikalno menja spoljnu politiku Carstva. Sa defanzive, prisutne od Avgustovog vremena, prelazi se u široku ofanzivu, koja rezultira najvećim proširenjem državne teritorije. Prema procenama istoričara Rimsko Carstvo u Trajanovo vreme imalo je preko 70 miliona stanovnika.
Na granicama Carstva formirane se snažne države Dačana na donjem toku Dunava i Parćana u Aziji na teritoriji današnjeg južnog Irana. Dačani su predstavljali opasnost za Rimljane, jer njihov kralj i vojskovođa Decebal šalje dačko poslanstvo u parćansku prestonicu Ktesifon, radi dogovora o zajedničkom ratu protiv Rimljana. Nastojeći da blagovremeno osujeti savez dva istočna suseda Trajan postupa u skladu sa načelom: “napad je najbolja odbrana,” pa lično predvodi rimske legije u dva uspešna rata protiv Dačke kraljevine. U Prvom dačkom ratu koji se vodi od 101. do 102. godine car vojskovođa pobeđuje Decebala, osvaja i pleni dačku prestonicu Sermizegetuzu i prisiljava Decebala da sklopi po Rimljane povoljan mir. Mirovnim ugovorom zaključenim nmakon Prvog dačkog rata, Trajan dobija deo Dakije, a Decebal je prinudjen da poruši sve dačke tvrđave, preda Rimljanima celokupno naoružanje i ratni materijal i obaveže se da će kao vazal ratovati na strani Rima. Trajan se vraća u Rim, gde slavi trijumf u znak pobede nad Dačanima i od Senata dobija titulu Dački (Dacicvs), što se vidi na novcu kovanom u to vreme.
Da bi definitivno porazio Dačane u novom ratnom pohodu koji priprema, Trajan daje nalog arhitekti Apolodoru, da izgradi preko jednog kilometra dug kameni most na reci Dunav (Danvivs) nedaleko od današnjeg Kladova, a vojska je u međuvremenu izgradila uz desnu obalu Dunava put od novog mosta do Singidunuma. U Drugom dačkom ratu koji se vodi 105 i 106. godine Trajan je konačno porazio Decebala koji se ubija, a zemlja Dačana postaje rimska provincija Dacija. Umesto desetkovanih Dačana, car naseljava Dakiju rimskim kolonistima iz Male Azije, i utvrđuje je na severoistoku sistemom pograničnih utvrđenja (Limes), da bi sprečio prodor varvarskih naroda iz stepa Skitije. Trajanov most na Dunavu i njegove pobede u dva dačka rata prikazane su sa 2500 mermernih figura uklesanih na veličanstvenom Trajanovom stubu, koji je Apolodor podigao u Rimu. Na njegovom vrhu bila je zlatna careva statua, a danas tamo umesto cara Trajana stoji kip svetoga Petra.
Zahvaljujući velikim količinama zaplenjenog dačkog zlata i eksploataciji bogatih rudnika u novoj pokrajini, Trajan se temeljno oprema za rat protiv Parćanske kraljevine. Pre neposredne vojne intervencije protiv Parćana, car učvršćuje pozicije Rima u vazalnoj državi Bosforskoj kraljevini, osvaja Nabatejsku kraljevinu, koja se bila formirala u Arabiji, u želji da obezbedi mirnu zaleđinu pred istočni pohod. U vazalnoj kraljevini Jermeniji, došlo je do ozbiljnog razloga za rimsku intervenciju. Parćanski kralj Hozroje iz dinastije Arsakida svrgnuo je sa prestola jermenskog kralja - rimskog vazala i prisajedinio Jermeniju svojoj državi, dajući je na upravu svom nećaku princu Eksedaru. Trajan krajem oktobra 113. godine kreće iz Rima na Istok, u vojni pohod protiv Parćana. Pre njegova dolaska sa evropskim legijama na poprište sukoba, rimske istočne legije su 114. godine, uz pomoć kavkaskih naroda proterale Parćane iz Jermenije. Jermanija tada najzad postaje carska provincija, posle više od stotinu godina borbe za prestiž između Rimljana i Parćana i kakve-takve samostalnosti ove kraljevine. Naredne 115. godine Trajan osvaja i Mesopotamiju, koju proglaša carskom provincijom. Uspešan vojni pohod cara Trajana završava se prodorom u Parćansku kraljevinu, osvajanjem Vavilona i prestonice Ktesifona. Kao rezultat ovog rata, vidimo na parćanskom prestolu kralja, koji je vazal Rima i Trajanov štićenik.
Stigavši tako do obala Persijskog zaliva, Trajan je nameravao da poput svog idola Aleksandra Makedonskog preduzme ratni pohod na Indiju. Međutim, nemiri koji su izbili u Judeji, Kirenaiki, Egiptu i na Kipru, prisiljavaju ga da prekine dalju ofanzivu i da naredne dve godine sve raspoložive snage usmeri na obezbeđenje mira u ovim provincijama. Kada su ustanci 117. godine krvavo ugušeni, više nije bilo dovoljno ni sredstava ni elana za izvođenje takvog poduhvata, kakav je pohod na Indiju. Teško bolestan Trajan odustaje od daljih osvajanja, predaje zapovedništvo nad istočnim legijama Hadrijanu i žurno je brodom iz Antiohije zaplovio prema Rimu, ali na putu umire u gradiću Selinuntu na Siciliji 11. avgusta 117. godine.
Trajan jača ulogu pretorijanskog prefekta, predajući mu mač kao znak njegovog dostojanstva, car mu se obraća rečima: “Upotrebi ga za mene, dok budem radio dobro; uzradim li zlo, okreni ga protiv mene”. Voljom carevom pretorijanski prefekt postaje drugi čovek u državi, što će se za kasnije slabe vladare pokazati kao pogubno, jer će pretorijanci da dovode i svrgavaju careve sa prestola, po svom nahođenju.
Pored toga što je bio izvanredan vojskovođa, Trajan je (prema sačuvanoj korespondenciji koju je vodio sa Plinijem mlađim) bio i odlučan vladar. Strogi i štedljivi car uspeo je tako dobro srediti finansije Carstva, da je istovremeno mogao graditi luke, puteve, vodovode, podizati veličanstvene građevine, utvrđivati limes, voditi osvajačke ratove i iznad svega voditi brigu o sreći i blagostanju građana. Starao se neprestano o pravima gradova i njihovoj urbanizaciji, izgradnji drumova i luka da bi olakšao trgovinu i promet širom ogromnog Carstva. Car se zalagao pravedno i nezavisno sudstvo, braneći presuđivanje na osnovu puke sumnje, smatrajući da je “bolje da poneki krivac umakne kazni, nego da se nevin čovek osudi”. Razvijao je sistem alimentacionih ustanova, kojima je bio cilj da se zaustavi propadanje sitnog seljaštva i spreči dalje raslojavanje gradskog stanovništva i porast gradskog proletarijata. Svi senatori su po carevom naređenju morali trećinu svoje imovine da ulože u kupovinu zemlje. U tom pravcu daje iz državnih sredstava zajmove sitnim i srednjim zemljoposednicima uz malu kamatu (od 5 pa i samo 2,5 %), koju troši na školovanje i odgoj hiljade dece siromašnih roditelja i ratnih siročadi, kojih je bilo mnogo posle osvajačkih ratova na Istoku. Sirotinji je delio hranu i priređivao besplatne gladijatorske borbe i cirkuske predstave. Kako su se stare rimske patricijske porodice toliko proredile, da se više nije mogao u Senatu obezbediti kvorum, niti su se imali kome poveriti odgovorni poslovi sudija, činovnika i vojskoviđa, Trajan otvara vrata za najviše časti i dostojanstva ljudima iz pokrajina. Sve ovo mu je za života obezbedilo veliki ugled i opšte poštovanje, te prvi među carevima dobija zasluženu titulu Najbolji (Optimvs), kako su Rimljani do tada samo svog vrhovnog boga Jupitera nazivali.
Koliko je bio cenjen vidi se i po tome što je posle Trajanove smrti, prilikom imenovanja docnijih careva, postalo tradicija da im se poželi da budu "srećniji od Avgusta, a bolji od Trajana" (felicior Avgvsto, melior Traiano).
U njegovo vreme kuju se novci u carskim kovnicama: Roma i Mala Azija.
To su: zlatni aureus i kvinar, srebrni denari, kvinari i cistofor, mesingani sestercij i dupondij i bakarni as, semis i kvadrans. Najređi su zlatni kvinar, srebrni cistofor i sesterciji kovani povodom osvajanja Dakije i Partske kraljevine.
Posle Trajanove smrti, kuju se konsekrativni novci sa njegovim likom. Hadrijan kuje zlatni aureus, a mnogo kasnije Trajan Decije kuje srebrni antoninijan, koji se prepoznaju po natpisu na aversu novca Divo Traiano, što upućuje na carevu posmrtnu deifikaciju.
U provincijskim gradovima nastavlja se sa intenzivnim kovanjem lokalnog novca. U Cezareji i u Kapadokiji kuju se: srebrne drahme, didrahme, tridrahme, hemidrahme kao i bronzani novac. U egipatskoj kovnici Aleksandriji i sirijskoj kovnici u Antiohiji kuju se bilon tetradrahme i bronzani novac. Bronzani novac kuje se i u Kalhidi, na ostrvu Kos, u Galileji i sirijskoj Laodikeji.
Posebno su zanimljiva kovanja novca u vreme vladavine cara Trajana, predstavljaju restitucije
rimskih republikanskih denara, koje su pravi numizmatički rariteti.

ANTONIN PIJE od 138. do 161. godine.

Car Antonin Pije (Titvs Avrelivs Fvlvivs Boionivs Arrivs Antoninvs) rođen je 19. septembra 86. godine u varošici Lanuvijum u Laciju nedaleko od Rima u senatorskoj porodici poreklom iz grada Nima u provinciji Galiji. Kada je 120. godine dobio konzulat, zapazio ga je car Hadrijan po doslednom zalaganju za poštovanje zakona. Posle isteka konzulata, car ga kao prokonzula šalje u provinciju Aziju gde je na dužnosti 128 i 129. godine. Zatim je bio sudija u Italiji, pa član carskoga veća. U vreme adopcije od strane Hadrijana, neposredno pred njegovu smrt, Antonin je već bio pedesetdvogodišnjak, ugledan i veoma bogat senator. Odmah po adopciji -25. februara 138. godine, još za života Hadrijana, a na njegov zahtev i sam je morao na isti način da obezbedi daljeg naslednika. Po nalogu Hadrijanovom, istoga dana on usvaja Marka Aurelija i sina mu Komoda.
Carsku vlast preuzima 10. jula 138. godine. Kada je na samom početku svoje vladavine, pored protivljenja senata, umrlog poočima Hadrijana, uvrstio među bogove i podigao mu hram, zaslušio je titilu: Pivs tj. Pobožni. Za razliku od svoga prethodnika, koji je vladao putujući po provincijama, Antonin Pije za vreme 23. godine svoje vladavine, nije se nigde makao iz Rima i njegove najbliže okoline. Vlast deli sa svojim Caesarom Markom Aurelijem, koji mu 139. godine postaje zet, oženivši se carevom ćerkom Faustinom Mlađom. U njegovo vreme carstvo živi u miru, Pax Romanum nije ničim poremećen. Susedi još nisu zalečili rane od rimskog oružja iz vremena Trajana, te i ne pomišljaju na neka ozbiljnija neprijateljstva sa imperatorom koji vlada ogromnim područjem od severa Britanije do Mesopotamije, a od ušća Rajne na severu, pa do pola toka Nila na jugu. Rimska carevina je najmoćnija državna tvorevina toga vremena, u Rim opet dolaze diplomatske misije iz Indije, Baktrije i Parćanske kraljevine i drugih susednih i dalekih zemalja. Antonin Pije nije žalio novca da 21. aprila 148. godine, veličanstveno proslavi devetstotu godišnjicu od osnivanja Rima.
Novi ustanak u Judeji 152. godine i ozbiljna pobuna u Egiptu od 152 do 153. godine, uzdrmali su položaj Carstva. Iz Egipta – žitnice carstva stižu u Italiju znatno manje količine žita, što prouzrokuje nemire u samom Rimu. Antonin je ovo preduhitrio mudrom državnom intervencijom, podelom brašna, ulja i vina rimskom plebsu, uz istovremeno priređivanje igara i gladijatorskih borbi, radi sirotinjske zabave po devizi: panes et circenses (hleba i igara).
Njegova vladavina je karakteristična po sve intenzivnijem privrednom razvoju dalekih provincija i gradova u njima, a kao logična posledica toga javlja se i sve veći upliv provincijske aristokratije u upravi Carstva. Car Antonin Pije da bi izbegao skupe, neodlučne i iscrpljujuće ratove protiv gorštaka iz severnog, nepokorenog dela Britanije, 142. godine pored postojećeg Hadrijanovog bedema u današnjoj Škotskoj, radi zaštite rimske provincije Britanije, izgradio je još jedan bedem preko ostrva Albion od Severnog mora do Atlantika, koji se po njemu i zove Antoninov bedem.
Bio je to vladar koji je mnogo poštovao rimske tradicije i veru, pravičan u svojim odlukama, veran u datoj reči, kome je očuvanje mira, sreće i blagostanja građana bio osnovni princip vladavine. Carevu miroljubivost najbolje ilustruje sledeća njegova misao: “Bolje je da se spase jedan rimski građanin, nego da se ubije hiljadu neprijatelja.” Pobožni car Antonin poživeo je 74. godine, njegovu dvadesettrogodišnju vladavinu Carstvo je preživelo u miru i sreći, a umro je prirodnom smrću 7. marta 161. godine.
Carski se novac kuje samo u Rimu.
Odmah po usinjenju, još za života Hadrijanovog dobija titulu caesar i menja ime, te za tih nekoliko meseci (od 25. februara do 10. jula 138. godine) kuje kao cezar i suvladar Hadrijanov: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i mesingani sestercij i bakarni as. Svi ovi komadi su prilično retki, a lako se razlikuju od kasnijih kovanja po natpisu na aversu: T. Ael(ivs) Caesar Antoninvs.
Posle Hadrijanove smrti kao car - Avgustus kuje od jula 138. godine, do svoje smrti 161. godine sledeće nominale: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i kvinar, mesingane sestercije i dupondije i bakarni as i kvadrans. Na novcu je puno carevo ime: Imp Caesar T Aelivs Hadrianvs Antoninvs Avgvstvs Pivs ili skraćeno: Antoninvs Avg Pivs.
Konsekrativna kovanja:
a) U vreme Marka Aurelija i Lucija Vera kuju se: zlatni aureusi, srebrni denari, zatim sestercij i as na kojima je natpis na aversu: Divvs Antoninvs.
b) U vreme Trajana Decija kuje se srebrni antoninijan sa natpisom: Divo Pio na aversu i Consecratio na reversu.
Kolonijalni novac: U Aleksandriji u Egiptu nastavlja se kovanje bilon tetradrahmi, a u kovnici Cezareja u provinciji Kapadokija kuju se srebrne didrahme. Bakarni provincijski novac sa njegovim likom kuje se u Frigiji, Samosati, u Antiohiji i Laodikeji u Siriji, Petri u Arabii i u Bereniki u Kirenaici.