Forum Arheo amatera Srbije
Istorija => Antičko doba => Rimsko carstvo => Temu započeo: Aleksandar 18.09.2012. 13:08
-
OKTAVIJAN AVGUST od 27. godine pre n.e. do 14. godine n.e.
Gaj Oktavije Turin je sin nećake Julija Cezara. Rođen je u Rimu 23. septembra 63. godine pre nove ere. Otac mu je postao pretor, iako nije poticao iz starih rimskih patricijskih porodica, uglavnom zahvaljujući svojoj ženidbi Atijom - ćerkom Cezarove sestre.Posle Cezarovog ubistva 15. marta 44. godine pre n.e. Oktavijan postaje njegov glavni testamentalni naslednik. U vreme atentata nalazio se u ilirskoj Apoloniji, gradu na jadranskoj obali današnje Albanije. Odmah je krenuo za Italiju, gde se u aprilu iskrcao u Brindiziju, odakle sa vojskom odlazi u Rim i traži da preuzme Cezarovo nasleđe. Od tada počinje da se naziva Gaj Julije Cezar Oktavijan (Gaius Iulius Caesar Octavianus). Premda mu je bilo samo 23 godine, pokazao je veoma mnogo taktičnosti u tim kriznim danima predstojećeg sukoba između predstavnika cezarovaca i republikanaca.
Republikanci su posle Cezarovog ubistva napustili Rim i ovladali na Istoku u provincijama Siriji, Aziji, Grčkoj i Makedoniji, spremajući se za konačni obračun sa svojim protivnicima.Sekst Pompej, sin Gneja Pompeja jednog od članova Prvog trijumvirata, sa velikom flotom zaposeo je Siciliju, vodeći posebnu politiku i primajući na svoje područje masu odbeglih robova, kao i neke od predstavnika rimske aristokratije, koji su se tu skonili bežali od proskripcija.
U gradu Boniniji zaključen je krajem 43. godine pre n.e. petogodišnji sporazum između Cezarovih prijatelja Antonija i Lepida, s jedne i Oktavijana - kao gospodara Italije, sa druge strane (Drugi trijumvirat). Sporazumom su podeljene zapadne provincije, sačinjen spisak nelojalnih građana koji su imali biti likvidirani, a njihova imovina konfiskovana. Sprovodeći sistem proskripcija, likvidirano je preko 2.500 predstavnika rimske aristokratije, među kojima i poznati političar i govornik Ciceron, koji se zamerio Antoniju svojim govorima u senatu posle Cezarovog ubistva.
Došavši tako do ogromnih finansijskih sredstava, trijumviri su, predvođeni Antonijem i Oktavijanom, krenuli na cezaroubice, pa dolazi do sučeljavanja sa snagama republikanaca kod Filipa u Makedoniji. Pobedili su republikansku vojsku u dva sukoba, nakon čega su poražene republikanske vođe Brut i Kasije, u jesen 42. godine pre n.e. izvršili samoubistvo.Pobednički trijumviri su međusobno podelili Imperiju. Antonije dobija na upravu istočne provincije, Oktavijan se vraća u Italiju, dobivši na upravu zapadne provincije sa Ilirikom, a Lepidu pripada Afrika. Do novog petogodišnjeg sporazuma među pobednicima došlo je u Brindiziju 37. godine pre n.e. nakon čega se Antonije oženio Oktavijom, sestrom Oktavijanovom. Ovim političkim brakom trebalo je da se učvrsti prijateljstvo među trijumvirima. Ubrzo posle toga rešeno je da se ukloni Sekst Pompej, čiji su brodovi ometali veze između Italije i istočih provincija. Sporazumom u Tarentu 37. godine pre n.e. zaključenim između Oktavijana i Antonija, Oktavijan daje Antoniju nekoliko legija za rat sa Parćanima, a Antonije daje Oktavijanu ratnu flotu za obračun sa Sekstom Pompejem. Oktavijanova flota, koju je predvodio čuveni vojskovođa Agripa, u dve bitke kod Mila i Nauloka 36. godine pre n.e. porazila je Pompeja, koji beži u Aziju, gde ga likvidiraju pristalice Marka Antonija. Rat protiv Pompeja vođen je uz pomoć Lepida, koje se sa kopnenom vojskom iz privincije Afrika iskrcao na Siciliju. Kao učesnik u pobedničkom ratu, Lepid svojim afričkim legijama trajno zaposeda i Siciliju. Oktavijanu uspeva da novcem pridobije na svoju stranu Lepidove legionare i da trećeg triumvira ostavi bez ikakvog uticaja na dalje događaje, imenujući ga za utehu na funkciju Pontifex maksimvsa, prvosveštenika rimske religije.
U Rimskoj imperiji ostala su de facto samo dva gospodara, Oktavijan na zapadu i Marko Antonije na istoku. Do sukoba među njima dolazi ubrzo, zbog Antonijeve ženidbe egipatskom kraljicom Kleopatrom, bez prethodne rastave od Oktavije sestre Oktavijanove. Na krajnji ishod rata između dva rivala ne malo je uticalo i bezuspešno vojevanje Antonijevo sa Parćanima godine 34. pre n.e, kada je izgubio mnogo svojih vojnika i ratnu opremu za rušenje zidina. Zaljubljeni Antonije je nakon toga Kleopatrinoj deci razdelio u posed do tada samostalne kraljevine na Istoku, pa čak i neke rimske oblasti, čime je već na svojoj teritoriji stekao neprijatelje. Kleopatra je proglašena kraljicom nad kraljicama 33. godine pre n.e. Naredne 32. godine pre n.e. dozvoljeno je Antonijevim pristalicama da napuste Rim i odu na Istok. Obe strane ozbiljno su se pripremale za konačni obračun. Oktavijan otvara Antonijev testament, koji je bio na čuvanju u hramu boginje Veste u Rimu i čita ga javno. Testament je vređao svakog Rimljnina, jer u njemu Antonije izražava želju da bude sahranjen zajedno sa Kleopatrom i to u Egiptu, priznaje Cezariona sina Cezarovog i Kleopatrinog za pravog Cezarovog naslednika i daruje Kleopatrinu decu velikim poklonima, kakvi se do tada nikad nikome nisu zaveštavali.
Do odlučnog sukoba dolazi kod rta Akcija na jugozapadu Grčke, 2. septembra 31. godine pre n.e. Snage protivnika bile su izjednačene, pa je ishod sukoba mogao biti i drugačiji, ali je prestrašena Kleopatra napustila bojište odmah na početku sudoba, a za njom je otplovio put Egipta i Antonije, ostavivši svoju flotu da se bori bez komandanta, posle čega, Antonijeva vojska bez dalje borbe prelazi na stranu Oktavijana. Posle ove pobede Oktavijan se najpre hitno sa vojskom vraća u Italiju, da bi ugušio pobunu veterana Antonijevih prijatelja, da bi odmah nakon toga je preko Grčke i maloazijskih gradova sa snažnom kopnenom vojskom krenuo na Marka Antonija. Kada je došao do Sirije, tamo stacion irane rimske legije bez borbe prelaze na njegovu stranu. Sa tako uvećanom vojskom nije mu bilo teško da 30. godine pre n.e. porazi svog rivala Antonija i osvoji Egipat. Marko Antonije nakon poraza izvršio je samoubistvo, a Kleopatra (posle neuspelog pokušaja da pređe na stranu Oktavijana) je kraljevski dostojanstveno odabrala smrt od ujeda zmije otrovnice, kao bolju alternativu od sramne predaje na milost i nemilost pobedniku.
Oktavijan naređuje likvidaciju Cezariona - sinčića Cezarovog i Kleopatrinog i svih Antonijevih pristalica, te se kao pobednik sa blagom Ptolomeja - do tada neviđenim ratnim plenom vratio u Rim, gde je 29. godine pre n.e. proslavio veličanstveni trijumf. Ovim su konačno završeni građanski ratovi, a Oktavijan postaje jedini gospodar Rimske Imperije.
On formira stajaću vojsku od samo 25. legija (do bitke kod Akcija bilo ih je 76.) rasporedivši ih na granice Carstva, poveravajući ih na upravu svojim legatima. Rimski legionari njemu se od tada zaklinju: ”Zaklinjem se Jupiterom, zemljom, suncem i samim Oktavijanom Avgustom da ću činiti samo dobro Avgustu i njegovim potomcima.” Poučen Cezarovim iskustvom, siguran da bi direktno uspostavljanje monarhije vređelo osećanja naroda i još uvek žive republikanske tradicije, Oktavijan postupa precizno i taktično, postižući postepeno svoj krajnji cilj. Od 31. godine pre n.e. on je svake naredne godine biran za konzula. Godine 29. pre n.e. sastavlja se novi spisak senatora koji broji 1.000 ljudi. Oktavijan se nalazi na čelu spiska, te dobija titulu Princeps Senatus. Dana 13. januara 27. godine pre n.e. Oktavijan proglašava uspostalvjanje stare republike i traži da se povuče u privatni život. Na molbe senatora da i dalje zadrži vlast on 16. januara dobija nova vanredna ovlašćenja i titulu Avgustus (uzvišeni) koju pridodaje tituli prencepsa senata. Od 27. godine pre n.e. Avgust menja intitulaciju, te se zvanično naziva: Imperator Caesar Avgvstvs Divi Filivs (imperator Cezar Avgust, sin božanskoga), naznačavajući svoje srodstvo sa Cezarom, koji je prvi među Rimljanima nazvan Božanski Julije.
Godine 23. pre n.e. Oktavijan Avgust dobija i titulu Tribvnitia potestate, tj tribunsku vlast, koja se obnavljala svake godine, a jednogodišnji mandati započinjali su prvog decembra. U ličnosti Princepsa (cara) sada su sjedinjene moć Imperivma koja mu daje vlast van Rima i moć Tribvnicia Potestas kao garancija vlast i u samom gradu Rimu. Titula Tribunicia potestate na novcu Oktavijana Avgusta i drugih imperatora njegovih naslednika ispisivana je skraćenicom: TRIB POT, TRI POT, TR POT ili najčešće samo: TR P. Prve godine nema uz slova broja, druge godine oznaka je: TR P II, treće godine vladanja oznaka je: TR P III i tako redom do kraja vladavine. Zahvaljujući tome može se za novac većine rimskih careva odrediti tačna godina kovanja, prema redosledu Tribvnitia potestate ispisane uz ime vladara na aversu, ili na reversu novca.Tome treba dodati da je Oktavijan Avgust bio i imperator vojske i prokonzul u novoosvojenim carskim provincijama. Najzad, nakon smrti Marka Emilija Lepida 12. godine nove ere, Oktavijan Avgust je izabran za njegovog naslednika, tako da svojim titulama pridodaje i titulu Pontifex Maximvsa prvosveštenika rimske religije, koja se oduvek dodeljivala doživotno.Za dvadesetak godina njemu su faktički pripale jedna za drugom sve najviše funkcije u vojnoj i građanskoj vlasti, mada je Avgust formalno ispoljavao veliko poštovanje republikanskih tradicija.
Iako sam nije bio dobar vojskovođa, za vreme njegove vladavine novoosvojene susedne teritorije postaju rimske provincije ovim redosledom: Egipat 30. godine pre n.e, Ahaja 27. godine pre n.e, Galatija (unutrašnjost današnje male Azije) 25. godine pre n.e, Kipar 22. godine pre n.e, Norik (današnja Austrija - istočni deo) 15. godine pre n.e, Dalmacija, Panonija i Kotijski Alpi 10. godine pre n.e. i Judeja 6. godine nove ere. Novoosvojenim, graničnim provincijama upravlja isključivo car i zovu se carskim provincijama.
Na severozapadu sa Germanima ratuje se u njegovo vreme sa promenljivom srećom. 5. godine nove ere između Rajne i Labe osnovana je nova provincija Germanija. 9. godine vojskovođa Kvintilije Var je u Teutoburškoj šumi poražen od Germana, tom prilikom su stradale tri legije rimske vojske, a sam Var je izvršio samoubistvo. Germanska plemena najzad za neko vreme smiruju Tiberije i Germanik, a Avgust, posle Varovog poraza, donosi mudru odluku da severna granica Carstva ide rekama Rajnom i Dunavom, prirodnim granicama, koje je lako utvrditi i braniti.
Na istoku nije ratovao sa Parćanskom kraljevinom, a uspeva mu da na jermenski presto svoga postavi svoga kandidata, koji se dugo ne zadržava na vlasti, tako da je Jermenija - zemlja između dva moćna suseda, Rima i Parćana, donekle očuvala svoju nezavisnost. U njegovo vreme zahvaljujući dobrim odnosima sa Parćanima, razvija se trgovina sa istočnim narodima, te kurioziteta radi valja spomenuti da su u Rim dolazile dva puta čak delegacije indijskih kraljeva, što predstavlja prvo uspostavljanje kontakata sa ovim dalekim istočnim narodima od vremena Aleksandra Makedonskog.
Starim provincijama upravlja Senat, koji prihode od njih ubira u staru državnu blagajnu - erarij. Senat kuje ponovo bakarni novac sa obaveznom siglom na reversu : S C = Senatus Consulto. Senatski bronzani novac kovan je namenski za lokalnu upotrebu u Rimu i u Italiji.Pravo kovanja zlatnog i srebrnog novca, od prihoda koji se dobijaju od novih carskih provincija (koji se slivaju u novoosnovanu carsku blagajnu – fisk), zadržava Avgust i svi carevi posle njega. Trebalo je u dalekim provinjcijama javiti ko je gospodar Rimske Imperije, pa su zlatni i srebrni novci kovani sa likom i imenom cara odigrali tu ulogu.
Avgust je umro 19. sekstilija 14. godine nove ere u gradu Noli u Kampanji u 76-oj godini života. Po njemu je nakon smrti Sextilij - šesti mesec po rimskom kalendaru (tada je godina počinjama sa prvim martom) dobio ime avgust.Avgust pored prava kovanja zlatnog i srebrnog novca, koje princeps zadržava za sebe, posle 23. godine pre n.e, ponovo nakon 6o godina uvodi i kovanje mesinganih i bakarnih moneta, ukinuto 83. godine pre n.e. u vreme diktatora Sule.
-
TIBERIJE od 14. do 37. godine.
Car Tiberije (Tiberivs Clavdivs Nero) rodio se 16. novembra 42. godine pre n.e. u uglednoj patricijskoj porodici Klaudijevaca, koja je Rimu još u vreme Republike dala čitav niz uglednih državnika i vojskovođa. Tiberije je sin Tiberija Klaudija Nerona i Livije, koja se kasnije udaje za Oktavijana Avgusta.
Pre nego što je postao car Tiberije je bio vojnik, diplomata i konzul. Vojnu karijeru počinje u Kantabrijskom ratu, 26. godine pre n.e. u Španiji postaje vojni tribun. Godine 2o. pre n.e. predvodi vojni pohod u Jermeniju, gde je na jermenski presto povratio rimskog vazala kralja Tigrana i od neprijateljskih Parta preoteo legionarske orlove, koje su oni držali kao ratni plen od poraza koji su naneli triumviru Marku Krasu. Posle smrti vojskovođe Agripe prisiljen je je od strane cara Oktavijana Avgusta, da otpusti svoji prvu ženu (Agripinu), sa kojom je živeo u ljubavi i da se 13. godine pre n. e. oženi Avgustovom ćerkom Julijom (udovicom vojskovođe Agripe), kojoj je ovo bio već treći brak sklopljen iz državnih interesa. Kao carev zet istakao se u ratu na gornjem Dunavu i Rajni gde su se Germani osilili nakon Varovog poraza u ratu sa njima 9. godine pre n.e. Prodor germanskih plemena u Reciju i Panoniju je zaustavljen, a 10. godine pre n.e. Tiberijevom zaslugom Panonija postaje carska proviincija
Jedno vreme se bio povukao iz javnog života na ostvo Rodos (od 6. godine pre n.e, do 4. godine nove ere). Kada ga je Avgust 4. godine nove ere, nakon smrti Lucija sina Agripinog i Julijinog, posinio i odredio za prestolonaslednika, Tiberije se zvanično naziva Tiberivs Ivlivs Caesar. Posle toga uspešno je ratovao u Germaniji i Panoniji gde se i zatekao u vreme Avgustove smrti 14. godine nove ere.
Nerado se prihvatio carske titule, pomalo zbog svojih ranijih republikanskih ubeđenja, a pomalo i zbog straha od rimskog senata. Kao rimski car od 14. godine nosi ime Tiberivs Caesar Avgvstvs. Na početku vladavine živi uzorno i skromno, izbegavajući počasti koje su se već u vreme Avgust caru iskazivale. Iz toga vremena ostaje njegova uzrečica: “U slobodnoj državi mora biti sloboda govora i mišljenja”. Starao se da senatu i državnim službenicima povrati ugled i vlast. Nije prihvatao nedolično laskanje senatora, koji hoće da se mesec njegovog rođenja (kao Avgust po Oktavijuanu Avgustu) po njemu nazove Tiberius, mudro odbivši njihov predlog pitanjem: “A šta ćete raditi, kada budete jednom imali i trinaestoga cara?” Svetonije u svojoj knjizi De Vita Caesarvm beleži da je na savet provincijskih namesnika da građanima nametne veći porez odgovorio: “Dobar pastir treba da striže svoje ovce, ali ne i da im guli kožu”. Vojska je htela promenu na prestolu da upotrebi u svoju korist. Novi car je što mačem što novcem morao da smiri pobune vojnika u Panoniji i na rajnskom limesu, koji su zahtevali povećanje plate i skraćenje vojnog roka sa 2o. na 15. godina službe. U njegovo vreme od ukupno 25. legija: 8 legija bilo je na reci Rajni, 3 u Španiji, 2 u Africi, 2 u Egiptu, 4 na reci Eufratu i 6 na dunavskom limesu, dok u unutrašnjosti Carstva nije bilo vojske. Legije su brojale po 6600 pešaka i 726 konjanika.
Shvatajući vremenom da Senat više ne može da igra ulogu koju je nekada imao, Tiberije malo po malo krnji vlast Senata i postepeno zavodi gotovo apsolutistički režim. U Tiberijevo vreme odigrali su se sledeći događaji: 15. godine Mezija je proglašena carskom provincijom. Sin mu Druz, koji je docnije dobio ime Germanik, vodi uspešne borbe protiv germanskih plemena na Rajni u vremenu od 14. do 16. godine. Kao rezultat ovih pobeda, Germanija 17. godine postaje carska provincija. Iste godine i Kapadokija postaje carska provincija. Negde u to vreme u izgnanstvu na Pontu u mestu Tomi - današnjoj Konstanci na Crnom moru, umire čuveni rimski pesnik Ovidije.
Kada je 19. godine umro Germanik, a verovatno po nalogu pretorijanskog prefekta Sejana, uklonjen i Tiberijev sin Druz, ostareli i ožalošćeni car daje državnu upravu u ruke svom pretorijanskom prefektu Sejanu i 27. godine se povlači u privatnost svoga poseda na ostrvu Kapri. Sejan sprovodi teror u Rimu, ne poštedevši ni članove catrske porodice. Sejan 31. godine organizuje zaveru protiv Tiberija. Zavera je otkrivena i zaverenici na čelu sa Sejanom su likvidirani. Tiberije umire u Mizenu 16. marta 37. godine, odredivši testamentom za svoje naslednike Gaja sina Germanikovog i Tiberija sina Druzovog u jednakim delovima, s tim da jedan drugome u slučaju smrti budu naslednici.
Novac sa njegovim likom kuje se u kovnicama: Lugdunum (kovnica prestaje sa radom u vreme vladavine cara Tiberija), Cezarea i Samosata (mala vazalna kneževina između Male Azije i Mesopotamije kojom upravljaju lokalni vladari - potomci Aleksandra Makedonskog).
U vreme Avgustovog carevanja pre 14. godine nove ere, Tiberije kao cezar kuje bakarne nominale - as i semis.
Kao car od 14. do 37. godine, dakle za vreme njegove vladavine - kada je u natpis na aversu obično: Ti Caersar Divi Avgvstvs, sa naznakama tribunata na kraju natpisa, što pomaže tačnom datiranju novca. Tribunat je uvek započinjao u.decembru i trajao jednu godinu sa pravom ponovnog izbora. Tiberije je odmah po usvojenju od strana Avgusta dobio prvi tribunat (Tribvnicia potestate) još 4. godine pre nove ere i sve do smrti to se obnavljalo. Međutim, verovatno da do 4. godine naše ere, dakle u vreme njegovog VI tribunata, nije kovan novac sa njegovim likom, jer do sada nisu takvi komadi objavljeni u literaturi. U to vreme se kuju: zlatni aureusi i kvinari i srebrni denar u Lionskoj kovnici, a bakarne nominale u Rimskoj kovnici Juno Moneta.
Konsekrativni tj. restitutivni komadi kovani su u vreme cara Tita i Domicijana. .
Pored carskih kovnica, u njegovo vreme provincijski bakarni novac kuje se u Španiji u gradovima: Dertoza, Cezar Avgusta, Hispala, Nova Kartagina i Kalagaris Julija, u Siriji u Antiohiji i u Africi u Utici i Tapsu. Na provincijskom novcu se često nalaze pored Tiberija i likovi Livije, Germanika, Druza i Nerona, te su stoga vrlo interesantni primerci.
-
KALIGULA od 37. do 41. godine.
Car Kaligula (Caivs Caesar Germanicvs) je sin Germanika i Agripine starije, rođen 31. avgusta 12. godine nove ere. Detinjstvo je proveo među vojnicima na granici Germanije, koji su ga odevenog u za dete skrojenu uniformu vodili sa sobom. U to vreme dobio je nadimak Kaligula (čizmica) po minijaturnim vojničkim čizmicama koje je obuvao.
Kako su mnogi članovi carske porodice stradali u vreme Sejanove strahovlade od 17. do 31. godine, Tiberije ga je kao svog nećaka i jedinog preživelog člana porodice adoptirao, nemajući drugog izbora. Dvadesetpetogodišnji Kaligula ga je i nasledio na prestolu posle njegove smrti 37. godine.
Kao Germanikov sin Kaligula na početku svoga carevanja uživa nepodeljene simpatije naroda i vojske. Za vreme kratkotrajne vladavine, koja je po istoričaru Svetoniju trajala tri godine, deset meseci i osam dana, uvodi na dvoru protokol istočnih despota, a sebe je proglašava bogom na zemlji i diže sebi hram u Rimu. U carskoj blagajni iza štedljivog Tiberija, ostalo je i za današnje pojmove ogromno blago od preko 150 tona zlata. Od toga novca završio je u Rimu izgradnju Avgustovog hrama i Pompejevo pozorište, izgradio na Marsovom polju hram istočnjačke boginje Izide, počeo izgradnju rimskog vodovoda i amfiteatra, a gradio je i u provincijama hramove rimskim i grčkim božanstvima. Mnogo više para je potrošeno na gladijatorske predstave, putovanja, javne terevenke, a najviše na bludan i rasipnički život cara Kaligule i carice Cezonije. Car je ubio svoju baku Antoniju, koja ga prekoreva zbog počinjenih nedela i obesčastio svoju rođenu sestru Liviju, prognavši je nakon toga na pusto ostrvo. Globama i porezima nametnutim gradjanima Rima, ne retko i prostom otimačinom, praćenom likvidacijom nedužnih građana okrutni car popunjava ispražnjenu državnu blagajnu. Ostale su zabeležene sledeće izjave cara Kaligule, koje najbolje ilustruju kakav je bio monstrum: “Neka me mrze, ali neka se plaše” i “ Žao mi je što Rimski narod nema samo jednu glavu, da bih je mogao odjednom odrubiti”. Od alkohola i afrodizijaka brzo je onemoćao i pokazuje prve simptome ludila. Omrznutog i okrutnog dvadesetdevetogodišnjeg cara zaverenici su ubili, prilikom izlaska sa pozorišne predstave dana 24.01.41. godine, tako da se njegova duševna bolest nije uspela ispoljiti u punoj meri.
Novac se kuje u Rimu (Rimska kovnica nije radila od 12. godine pre n.e, pa do pred kraj vladavine cara Kaligule, koji je ponovo otvara) i Cezareji.
To su: zlatni aureus i poluaureus - kvinar koji je mnogo ređi, zatim srebrni denar i drahma kovana u Cezareji i mesingani sestercij, as od bakra, kao i kvadrans.
Pored ovog novca kovanog u carskim kovnicama i u provincijama kuje se bakarni novac u Frigiji, Korintu, Španiji, a na Kritu srebrna drahma.
-
KLAUDIJE od 41. do 54. godine.
Car Klaudije (Tiberivs Clavdivs Caesar Avgvstvs Germanicvs) je mlađi sin Nerona Klaudija Druza i Antonije, rođen 1. avgusta 10. godine pre n.e. u današnjem Lionu, tadašnjem Lugdunumu. On je mlađi brat Germanikov koji na vlast dolazi tek u pedesetim godinama života, jer je zbog slabog zdravlja i telesnih mana dugo bio van političke scene.
Kada su pretorijanci ubili Kaligulu, izabrali su Klaudija za cara zbog uspomene na njegovog brata Germanika - miljenika vojnika.
Bio je razborit i sposoban vladar. Počinje centralizaciju državne uprave, koju poverava oslobođenicima. U njegovo vreme Rimljani konačno osvajaju Britaniju, gde 43. godine car lično komanduje legijama prilikom zauzimanja Kolčestera. Afrička Mauritanija se priključuje carstvu podeljena na dve carske provincije. Maloazijske pokrajine Pamfilija i Lokija godine 43. postaju carske provincije. Iste godine car započinje uređenje rimske pomorske luke u Ostiji na ušću Tibra. Najzad je i kraljevina Trakija vekovima vazal i saveznik Rimljana godine 46. postala rimska provincija. Car je 47. godine priredio stogodišnje igre (Lvdi Saecvlares) skromno obeleživši 800 godišnjicu od osnivanja Rima (753. godine pre n. e. je predanju je osnovan Rim, ter kada se tome broju doda godina 47. nove ere to je osma stogodišnjuca utemeljenja grada). Godine 48. Klaudije se ženi svojom bratanicom - Agripinom i angažuje poznatog filozofa Seneku, da njegovog usvojenika Agripininog sina Nerona, pripremi za preuzimanje carskog dostojanstva.
Godine 51. uspešno ratuje protiv Parćana istočnih suseda Rima. Car Klaudije je umro 13. oktobra 54. godine nove ere, verovatno otrovan od žene Agripine mlađe, da bi na vlast dovela svoga sedamnaestogodišnjeg sina Nerona, pastorka Klaudijevog.
Kuje novac u kovnicama: Roma, Efes i Cezareja. To su zlatni aureus i kvinar, srebrni cristofor kovan u Efesu, didrahma kovana u Cezareji i denar, zatim mesingani sestercij i dupondij i bakarni as i kvadrans.
Posle njegove smrti kuju se konsekrativni aureusi i denari u vreme Nerona, zatim sledi ponovno (restitutivno) kovanje sestercija, dopundija i asa u vreme caraTita i sestercija i asa u vreme cara Domicijana.
Sa likom cara Klaudija I kuje se u provincijskim kovnicama bakarni novac u Ahaji, Joniji ( Milet), Frigiji i egipatskoj Aleksandriji. U njegovo vreme počinje i kovanje tetradrahmi u Aleksandrijskoj kovnici u Egiptu, čije kovanje se nastavlja sve do vremena Konstantina Velikog, kada u Aleksandrijskoj kovnici definitivno prestaje kovanje tada već bilon tetradrahme ( 4 drahme od lošeg srebra).
-
NERON od 54. do 68. godine.
Neron je sin Agripine Mlađe i Ahenobarba. Rođen je 15. decembra 37. godine u Anciju. Rođeno ime mu je bilo Lucije Domicije Ahenobarb. Kada ga je 5o. godine adoptirao Klaudije, da bi ga pripremio za svog naslednika, uzima ime: Nero Clavdivs Caesar Drvsvs Germanicvs.
Neron se 53. godine oženio se Oktavijom, ćerkom cara Klaudija i Mesaline. Posle smrti cara Klaudija 54. godine (Otrovan je po nalogu supruge Agripine, majke Neronove) , Neron je proglašen za cara. Kao car ima zvanično ime Nero Clavdivs CaesarAvgvstvs Germanicvs.
Na početku vladavine, dok mu je glavni savetnik bio čuveni filozof i pesnik Seneka, sedamnaestogodišnji Neron pokazao se kao dobar car, koji sarađuje sa senatom u donošenju liberalnih i razboritih državnih odluka.
Što je bio stariji sve više dolazi do izražaja njegova naprasitost i netolerancija, koja vremenom prelazi u ludilo. Donosi zakon o uvredi veličanastva, na osnovu koga je podizao optužnice i uklanjao ugledne rimske senatore i sve druge viđenije i bogatije ljude, konfiskujući njihovu imovinu, koju nemilice troši na pozorišne i cirkuske predstave u kojima lično učestvije, stičući tako laku popularnost kod rimskog plebsa. Po nalogu cara zločinca 55. godine otrovan je Britanik, pa je 59. godine likvidirana njegova majka Agripina, a 62. godine uz njegovu saglasnost zadavljena je u progonstvu na ostrvu Pandateriji i žena mu Oktavija, da bi se mogao oženiti lepoticom Popejom Sabinom-ženom svoga prijatelja Ota (jednog od triju careva iz godine 68. nakon Neronove smrti).
Neron preduzima neuspele i skupe pohode na Istoku u nastojanju da osvoji Bosforsku kraljevinu na severnoj obali Ponta (Crno More), Jermeniju i Etiopiju. Godine 63. u Rimu boravi hrišćanski apastol Pavle, da bi se opravdao od pritužbi koje su imali protiv hrišćana jerusalimski Jevreji. Apostol Pavle uspeva da se privremeno odbrani i da mu se kao nevino optuženom vrati sloboda. Neronovo ludilo dostiže vrhunac u julu 64. godine, kada podmeće požar u Rimu (optužujući za podmetačinu požara nedužne hrišćane), da bi grad mogao ponovo izgraditi po svojoj zamisli. Nesporno je da su posle požara njugovom zaslugom u Rimu izgrađene široke, prave ulice i mnoge divne građevine, među kojima se osobito isticao veličanstveni Zlatni dvorac. Godine 65. prisiljava na samoubistvo svoga učitelja i savetnika čuvenog filozofa i pesnika Seneku.Tada ubija i drugu suprugu Popeju Sabinu i ženi se sa Statilijom Mesalinom, koja ga je na svoju sreću nadživela. Pretorijanci su mu bili glavni oslonac i slepi izvršioci njegove sulude svesti. Svojim rasipništvom ispraznio je državnu blagajnu. Bilo je pokušaja da se on svrgne sa vlasti, ali je zavere i pobune u provincijama krvavo ugušivao, ubijajući bez milosti čak i ljude koji nisu lično bili umešani u zaveru. Tada su kao žrtve pobune u Palestini 66. godine, stradali i hrišćanski apostoli Petar i Pavle.
Razočaran u Rim i Rimljane car Neron - veliki ljubitelj pozorišta i poezije od 66. do 68. godine boravi u Grčkoj, gde obećava prokopavanje kanala kroz Korintski zemljouz i mnoge grčke gradove u kojima je bio na proputovanju oslobađa svih poreskih dažbina, dok istovremeno povećava poreske obaveze stanovništva u provioncijama: Judeji, Galiji, Španiji i Britaniji. Sebe je smatrao izuzetno darovitim glumcem i pesnikom, pa je učestvovao i na Olimpijskim igrama. Ludome caru bilo je dovoljno da se neko o njegovoj poeziji negativno izrazi na javnom mestu, pa da padne u nemilost.
Kada se na poziv Senata najzad vratio u Rim, dočekale su ga zavere i opšte nezadovoljstvo njegovom vladavinom. U leto 68. godine izbijaju pobune vojnika na raznim stranama. Protiv njega se dižu Oto, Galba i Vitelije, a Senat ga zbacuje sa vlasti i osuđuje na smrt kamenovanjem. Neron beži iz Rima u svoj letnjikovac, te da bi izberao smrt kamenovanjem uz pomoć nekog roba izvršava samoubistvo 8. juna 68. godine. “Šteta, kakav umetnik propada” bile su poslednje reči umirućeg cara. Sa Neronovom smrću okončava se vlast prve carske dinastije Julijevaca – Klaudijevaca.
Kovanje novca:
U vreme Nerona sprovodi se reforma Avgustovog monetarnog sistema. Od jedne livre zlata (327 grama) ne kuje se više 40 aureusa, već 45 aureusa. Tako aureus teži 1/45 livre zlata, a denar 1/96 livre srebra. Istini za volju srebrni novac već ima oko 10 % primesa, sa tendencijom daljeg kvarenja. Novina je kovanje novca od orihalka tj. mesinga prirodne mešavine bakra i kalaja, od koga se kuju sestercijui i dupondiji. Dupondiji od vremena cara Narona se razlikuju od asa po zrakastoj kruni na glavi cara.
Od carskih kovnica novac se kuje u Romi, Lugdunumu i Cezareji.
U provincijama se kuju bakarne nominale u Lidiji, Eubeji, Frigiji, Joniji, Korintu i Eubeji, a u Siriji i Egiptu srebrne tetradrahme.
Kao budući car i naslednik Klaudija, u vremenu od 5o. do 54. godine kuje raritetne zlatne aureuse i srebrne denare i didrahme lako prepoznatljive, koliko zbog mladalačkog lika Neronovog, toliko i zbog toga što u inače dugom natpisu na aversu, gde je puno adoptirano ime, nema ni oznake: Avgvstvs, ni oznake: Imp.
Za vreme Neronovog maloletstva Rimski Senat pored bronzanog privremeno kuje i zlatan i srebrni novac sa oznakom: EX SC.
Kao car Neron kuje novac od 54. do 68. godine. To su zlatni aureji i kvinari, srebrni denari, hemidrahme i didrahme, a u bakru tj. bronzi: sestercij, dupondij, as, semis i kvadrans.
-
GALBA od 9. jula 68. do 15. januara 69. godine.
Car Galba (Servivs Svlpicivs Galba) rodio se 24. decembra 3. godine pre n. e. u Rimu u uglednoj patricijskoj porodici. U ranoj mladosti bavi se pravom, a ubrzo potom imenovan je najpre za carskog namesnika u Akvitaniji, pa 33. godine za konzula i vrhovnog vojnog zapovednika u severnoj Galiji, gde po nalogu cara Kaligule uspešno suzbija Germane, koji su provalili preko Rajne, radi pljačke pograničnih rimskih gradova.
Posle ubistva Kaligule, vojska mu nudi carsku krunu, što on odbija ostajući veran novoizabranom caru Klaudiju, koji ga kao prokonzula šalje za upravnika provincije Afrika.
Na početku vladavine cara Nerona živi povučeno, dok ga car nije aktivirao imenujući ga za upravnika u tarakonskoj Španiji 60. godine. Galba je tamo uspešno reorganizovao lokalnu upravu i osam godina "vladao" provincijom.
Vojska nezadovoljna Neronovom vladavinom pobunila se prvo u Galiji pod vojskovođom Vindeksom, pa u Germaniji pod vojskovođom Verginijem nudeći im carsku krunu. Kada su ovi to odbili, pretorijanci su odlučili da sami imenuju cara, koji bi im za uzvrat morao biti zahvalan i poslušan. Izbor je 6. jula 68. godine pao na 73. godine starog Galbu. Rimski senat verujući pretorijancima proglasio je ludoga Nerona javnim neprijateljem, a Galbu carem. Ostavši sam i napušten Neron je, nakon saznanja da je osuđen na smrt kamenovanjem, izvršio samoubistvo. Smrću poslednjeg cara prve rimske vladalačke dinastije, situacija se dodatno iskomplikovala. Dok su pretorijanci još od vremena Tiberija, za cara proglašavali nekog od Caesara iz Julijevsko-Klaudijevske dinastije, njihov izbor bez pogovora je prihvatan od strane Rimskog senata i od svih 25 legija u dalekim rimskim provincijama. Sada nakon Neronove smrti, svaka provincijska legija htela da nametne za cara svoga vođu.
Galba je za kratko carevao od 9. jula 68. godine do 15. januara 69. godine. Kao rimski car nosi ime: Servivs Galba Imperator Caesar Avgvstvs. Stara škrtica okružen svojom španskom dvorskom svitom, bio je u startu nepopularan, šta više i omražen zbog svoje okrutnosti prema rivalima i tvrdičluka i strogosti prema vojsci. Galba je tražio da svi koji su od cara Nerona darove primali iste vrate, zadržavajući samo 10% od primljenog. Ovome zahtevu rugali su se i plemstvo i narod, kome je nesumnjivo više odgovarala dotadašnja Neronova rasipnost, pa su i konkretni rezultati ove careve uredbe izostali. Čaša opšteg nezadovoljstva vladavinom novog cara prelila se, kada je Galba 11. januara 69. godine za Caesara i svog naslednika odredio usvojenika Pizona Licinijana, a ne Ota koga su hteli pretorijanci. Gnevni pretorijanci presreli su carevu nosiljku na Forumu i ubili ga. Kod tadašnjih hroničara ostale su zabeležene Galbine poslednje reči: “Ako li je u korist države, evo moje glave”.
Novac kuje u kovnicama: Roma, Lugdunum, Tarako, a možda i u Vieni (u Galiji), Novoj Kartagini, Narboni i u nekoj od maloazijskih kovnica. To su zlatni aureus, srebrni denar i kvinar i bronzani sestercij, dupondij i as. Novci mu predstavljaju priličnu retkost.
Kolonijalna bronza se kuje u Korintu i Ahaji, a u egipatskoj kovnici u Aleksandriji kuje se bronzani novac i srebrna tetradrahma.
Od svih komada najređi i najvredniji mu je denar sa reversom Tres Galliae ( Tri Galije tj. Akvitanija, Narbonska i Lugdunensis ili Lionska Galija); na aversu ovog komada je Galba na konju u galopu na desno.
-
OTO od 15. januara do 16. aprila 69. godine.
Car Oto (Marcvs Salvivs Otho) rođen je 28. februara 32. godine u bogatoj porodici etrurskog porekla. Sa Neronom je bio dobar prijatelj od rane mladosti. Njegova lepa žena Popeja Sabina dopala se ludome caru Neronu, pa on uklanja Ota, imenujući ga za namesnika u dalekoj zapadnoj provinciji Luzitaniji i ženi se Popejom Sabinom. Oto je tamo pravično i nesebično upravljao provincijom punih deset godina. Pobune vojnika zatekle su ga u Luzitaniji. Vojska mu nudi carsku krunu koju on odbija, podržavajući Galbin izbor nadajući se da će ga 73-godišnji starac posiniti. Kada se to nije desilo uključuje se u zaveru protiv Galbe, te je nakon njegovog ubistva izvikan za cara 15. januara 69. godine. Vlada iz Rima bez nasilja i osvete, te ga priznaju za cara ne samo u Italiji, veći i u Africi, Iliriku i na Istoku. Nije mu bilo suđeno da dugo vlada. Pogranične legije na Rajni ne priznaju njegovo carsko dostojanstvo i zaklinju se na vernost svome generalu Viteliju. Za Vitelija se opredeljuju pored legija iz Germanije i Galije i sve legije iz Španije i Britanije. Na Italiju kreće ogromna vojska od preko 100.000 legionara i pomoćnih trupa.
Oto poziva u pomoć legije iz Dalmacije, Panonije i Mezije, ali su se odazvale na njegov poziv samo dunavske legije, koje su se pridružile pretorijancima i gradskim kohortama. Car Oto svestan odnosa snaga, nastoji da izbegne sukob sa Vitelijem pa mu nudi suvladarstvo, što ovaj odbija. Do sukoba dolazi u dolini reke Po u severnoj Italiji. Nakon nekoliko početnih i neodlučnih sukoba u podnožju Alpa, Oto je poražen 14. aprila u krvavoj bici kod Kremone gde gine preko 40.000 vojnika sa obe strane. Sklanja se u bezbednu tvrđavu Berdijak, gde ne prihvata savete da pri čeka dolazak mezijskih legija, koje su hitajući mu u pomoć stigle do Akvileje, već zahteva od svojih vojnika da pređu na stranu Vitelija. Ostala je zabeležena njegova izjava: “Dosta je jedna bitka između vojnika iste zemlje”. Dostojanstveni Oto izvršio je samoubistvo u zoru 16. aprila 69. godine u 37. godini života.
Novac kuje samo u rimskoj kovnici. To su zlatni aureusi, srebrni denari i bronzani sesterciji.
Novac sa njegovim likom kuje se i u istočnim provincijama u Siriji i Egiptu kiju se srebrne tetradrahmei bronzani komadi.
-
VITELIJE od 19. aprila do 21. decembra 69. godine.
Car Vitelije (Avlvs Vitellivs) rodio se 24. septembra 15. godine nove ere u senatskoj porodici bliskoj carskom dvoru. Bio je u mladosti prijatelj cara Kaligule sa kojim strasno vozi kvadrige. Docnije druguje i kocka se sa carem Klaudijem, a sa Neronom je 65. godine organizovao takmičenje muzičara i glumaca, omogućivši ludome caru da bude pobednik u svim disciplinama. Zahvaljujući svome lukavstvu dolazio je do najviših časti. Godine 48. biran je za konzula, posle čega kao prokonzul odlazi za upravnika provincije Afrika.
Nakon Neronovog samoubistva car Galba imenuje ga za zapovednika rajnskih legija, kako bi ga kao potencijalnog suparnika udaljio iz Rima. Lukavi Vitelije da bi se umilio vojnicima u donjoj Germaniji, ponaša se prema njima prisno i blago, daruje ih i oslobađa zatvorenike. Vojska ga 2 januara 69. godine u gradu Kelnu proglašava za cara. Na vest da je Galba ubijen, a Oto u Rimu od pretorijanaca izbran za cara, Vitelije se priprema za pohod na Rim, a u pohodu mu se pridružuju legije iz svih zapadnih provincija. Njegove legije su strahovito porazile vojsku cara Ota u bici kod Kremone, otvarajući mu put u Rim. Kada je nakon 4o dana prolazio pored bojnog polja, na kome su se raspadale hiljade leševa Otovih vojnika, dok se njegova pratnja gnušala od smrada, grozni Vitelije je prokomentarisao: “Mrtvi neprijatelji uvek prijatno mirišu”.
Po dolasku u Rim prinudio je Senat da ga 19. aprila 69. godine imanuje za cara. Kao car ponaša se krajnje svirepo ne štedeći ni živote ni imovinu bogatih građana. Na gozbe i pijanke car izelica troši ogromne sume (900 miliona sestercija), uskraćujući plate vojnicima u dalekim istočnim provincijama. Svoje germanske legije zabavlja cirkuskim predstavama i gladijatorskim borbama, ne hajući za vest da se na istoku general Vespazijan priprema za pohod na Rim, da su se dunavske legije od njega odmetnule, a Galija se odcepila u zasebnu carevinu.
Viteliju su prvi poraz nanele dunavske legije pod zapovedništvom vojskovođe Antonija Prima u bici kod Kremone, koja je nakon bitke opljačkana i spaljena, u vreme dok je Vespazijan bio na putu za Italiju. Posle toga dunavske legije su krenule u pobedonosni pohod na Rim. Vitelijeve trupe su i pored žestokog otpora trpele poraz za porazom, a podunavski legionari su osvojivši Rim pobili oko 50.000 građana i strahovito opustošili prestonicu Carstva.
Napušten od svih Vitelije se krije u vrtu dvorca preobučen u vrtlara. Odaje ga pojas pun zlatnika. Nakon zarobljavanja Vespazijanove pristalice su ga dovukle na Forum i vezanog ga vodili kao zločinca gradskim ulicama. Ubijen je 21. decembra 69. godine, a njegovo iskomadano telo je bačeno u reku Tibar.
Sa likom cara Vitelija kuje se u kovnicama: Roma, Lugdunum i Tarako zlatni aureusi, srebrni denari i bronzani sesterciju, duponiji i asi.
U provincijskoj kovnici Aleksandrija u Egiptu kuje se bilon tetradrahma i i velika bronza.
-
VESPAZIJAN od 69. do 79. godine.
Prvi car nove carske dinastije Flavijevci, Vespazijan (Titvs Flavivs Vespasianvs) rođen je 17. 11. 09. godine n.e, u siromašnoj plebejskoj porodici Flavija Sabina u selu Falakrini kod Reate. Imao je blistavu vojničku karijeru: bio je tribun u Trakiji, konzul u vreme vladavine cara Klaudija i komandant vojski u Britaniji i na Rajni. Car Neron daje mu 66. godine na upravu provinciju Aziju. On i sin mu Tit uspešno su od 67. do 70. godine ugušili pobunu u Judeji, razorili Jerusalim, i ubili preko milion Jevreja.
Vespazijan omiljeni vojskovodja na Istoku, mirno je sačekao da se posle Neronove smrti između sebe otimaju za vlast Galba i Oto, pa Oto i Vitelije. Najzad je njegov pristalica general Antonije Primo u dva sukoba porazio Vitelija i osvojio Rim, nakon čega je Vespazijan izašao kao pobednik i bio od vojske izvikan za cara u Aleksandriji prvog jula 69. godine, što Rimski senat 22. decembra samo i formalno potvrđuje. Kao car zvanično se zove: Imperator Caesar Vespasianvs Avgvstvs. Novi car naredne 70. godine dolazi u Rim, gde 71. godine slavi trijumf nad Jevrejima. Posle trijumfa ubijeni su vođe jevrejskog ustanka Ivan i Simon.
Stanje državne blagajne posle Nerona i triju careva pre Vespazijana bilo je očajno, pa mu je prva briga bila sređivanje državnih finansija. Na ključne položaje u upravi i vojsci, koje su do tada držali članovi starih aristokratskih familija okupljeni u Rimskom Senatu, car dovodi iz provincija nove nekompromitovane kadrove. Zbog toga su mu senatori iz rimski patricijskih rodova postali glavni neprijatelji. Vespazijan - prvi car plebejskog porekla za vreme svoje vladavine oslanja se na novo vojničko plemstvo – vitezove i trudi se da Senatu što više ublaži moć i značaj.
Svoje sinove - Tita i Domicijana uzima za suvladare odmah po dolasku na vlast u neskrivenoj nameri da carski tron zadrži u svojoj porodici. Oni kao Caesari uzimaju učešća u carskoj vlasti i već od 69. godine kuju novac sa svojim likom, da bi posle Vespazijanove smrti 79. godine prvo stariji sin Tit postao car, a nakon njegove smrti 81. godine i mlađi sin Domicijan.
Za razliku od svojih prethodnika Vespazijan živi skromno i vlada pravično, smatrajući carsko dostojanstvo obavezom, a ne privilegijom. Trudio se da obnovi požarom i ratnim razaranjima oštećeni Rim, te je izgradio hram mira - Kapitol, i amfiteatar nazvan Koloseum u centru grada, koji je mogao da primi 87.000 gledalaca. Car je zaista voleo rad i mir, a ratovao je samo kad ga je na to nevolja naterala.
Ukida lokalnu samoupravu u grčkim državicama, a Kilikiju i Komagenu kraljevine na jugoistoku današnje Turske, gde su kao rimski saveznici vladale lokalne helenističke dinastije, pretvara u rimske provincije.
Za vreme svoje desetogodišnje vladavine borio se protiv nemorala, raskoši i zelenaštva. Smrtno bolestan obavljao je carske poslove ležeći u postelji. Šezdesetdevetogodišnji Vespazijan umro je 24-og juna 79. godine, zahtevajući od posluge da ga pridržava, kako bi stao na noge. "Car mora umreti stojeći." bile su njegove poslednje reči.
Vespazijan na početku vladavine kuje novac u kovnicama: Roma, Tarako, Lugdunum, Petovija, Bizant, Filipi, Efes, Antiohija, Tir, Aleksandrija, Samosata (mala vazalna kraljevina između Rima i Persije) kao i u nepoznatim kovnicama u Judeji i Likiji. Jedna od carevih mera, preduzetih u pravcu sređivanja državnih finansija, bila je i zatvaranje provincijskih kovnica i centralizacija kovanja carskog novca u prestonici Rimu. Počev od 69. godine novac se kuje jednom godišnje u različitim nominalama u svakom metalu, a obim emisija novca određivao se prema aproksimativnim procenama potreba sve razvijenije robno novčane privrede Carstva. Ovu praksu narednih vekova zadržavaju i svi docniji rimski carevi.
U njegovo vreme se kuju zlatni: aureus i kvinar; srebrni: cistofor, denar i kvinar; kao i mesingani (orihalk): sestercij i dupondij i bakarni: as, semis i kvadrans.
Pored toga kuju se i u provincijama srebrni i bronzani komadi i to: u Cezareji srebrna didrahma, u Antiohiji i Aleksandriji srebrna tetradrahma, a bronzani komadi su kovani u Tesaloniki, na Kipru, i u Aleksandriji.
Sa njegovim likom kuju se i posmrtni - konsekrativni novci: za vreme vladavine njegovog sina Tita, restitutivni zlatnik u vreme cara Trajana, a znatno kasnije u vreme Trajana Decija, iskovan je konsekrativni srebrni antoninijan.
-
TIT od 79. do 81. godine.
Tit (Titvs Flavivs Vespasianvs) je stariji sin cara Vespazijana, rođen 30. decembra 39. godine. Odrastao je na Neronovom dvoru. Vojnu karijeru je započeo u Britaniji i na Rajni, da bi je nastavio kao očev pomoćnik, ratujući na istoku u Judeji 66. godine. Posle Vespazijanovog proglašenja za cara i odlaska u Italiju, Tit je 70. godine okončao judejski rat zauzimanjem i pljačkom Jerusalima. Kada je nakon toga boraveći u Egiptu, za vreme obilaska hramova u Memfisu, u skladu sa lokalnim običajima nosio na glavi dijademu, ocu Vespazijanu su dojavili kako Tit navodno hoće da se od njega odmetne i osnuje svoju kraljevinu na Istoku. Da bi demantovao ove glasine Tit je sa ratnim plenom na teretnom brodu krenuo za Italiju, da bi što pre stigo do sumnjičavog Vespazijana, kome se obraća umirujućim rečima: “Tu sam, oče, tu sam!” Naredne 71. godine on sa ocem slavi trijumf u Rimu, u znak pobede nad pobunjenim Jevrejima.
Nakon Vespazijanove smrti, nasledio ga je na prestolu od 24. juna 79. godine. Kao car naziva se: Imperator Titvs Caesar Vespasianvs Avgvstvs. U vreme njegove vladavine 79. godine desila se erupcija vulkana na brdu Vezuv kod Napulja (kojoj su prethodili snažni zemljotresi 63. i 67. godine), za koje se do tada nije ni znalo da je vulkanskog porekla. Stradali su gradovi Pompeja i Herkulanum koji su zatrpani lavom i pepelom. Tada je u nastojanju da ovaj strašni događaj zabeleži iz bliza, poginuo prirodopisac Plinije Stariji jedan od velikana antičke nauke. Car Tit je 81. godine završio izgradnju rimskog Koloseuma i prelepog rimskog kupatila - termi. Istorija ga pamti kao blagog, pravednog i čovekoljubivog vladara. Bio je neobično vredan i samokritičan, od njega nam je ostala uzrečica: Diem perdidi (Izgubih dan) koju je koristio, kad god u toku dana ne bi učinio ništa dobro. Na nesreću Rima njegova vladavina bila je kratkotrajna, jer iznenada umire 13. septembra 81. godine, što si Jevreji protumačili kaznom božjom zbog spaljivanja i rušenja jerusalimskog hrama.
Novac kuje od 69. do 79. godine kao cezar i suvladar svoga oca Vespazijana, a zatim kao car od 79. do 81. godine.
Od novca koji kuje kao Caesar najvredniji su primerci sa reversnim natpisom: Ivdaea Capta sa personifikacijom pokorene Judeje.
Kao Car (Avgvstvs) od 79. do 81. godine kuje zlatni aureus, srebrni cistofor, denar i kvinar i bakarne sestercije, dupondije, as i kvadrans. Najređi mu je sestercij sa koloseumom na reversu, kovan 81. godine povodom završetka njegove izgradnje.
Novac kuje u kovnicama: Roma, Lugdunum i Tarako, a verovatno i u Efesu i Antiohiji, kao i u provincijskim kovnicama u Aleksandriji bilon tetradrahmu i u Kadari bronzu.
U vreme vladavine cara Trajana iskovani su vredni restitutivni zlatnici sa Titovim likom.
-
DOMICIJAN od 81. do 96. godine.
Car Domicijan (Titvs Flavivs Domitianvs) je mlađi sin Vespazijanov, treći i poslednji vladar flavijevske dinastije.
Domicijan je rođen u Rimu 24. oktobra 51. godine, u braku Vespazijana sa Flavijom Domicilom. Učestvuje u carskoj vlasti kao Caesar za vreme vladavine svoga oca Vespazijana u vremenu od 69. do 79. godine. U vreme vladavine starijeg brata Tita od 79. do 81. godine, on je nosio i titulu Princip Juventvtis tj. Prvak mladeži.
Posle iznenadne Titove smrti, Domicijan je u taboru pretorijanaca 13. septembra 81. godine bio izvikan za cara, što Rimski senat docnije potvrđuje. Kao car nosi ime: Imperator Caesar Domitianvs Avgvstvs (Germanicvs). Na početku petnaestogodišnje vladavine bio je dobar i primeran car u svakom pogledu. Domicijan najpre okončava osvajanje Britanije, pa zatim uspešno ratuje sa Decebalom, kraljem Dačana od 85. do 89. godine, koji je prinuđen da mu ustupi provinciju Meziju. U Germaniji pripaja kao rimske provincije i krajeve na levoj obali Rajne (Dekumatska oblast), koje štiti izgradnjom limesa u vremenu od 88. do 89. godine. Zaslužan je za intenzivnu trgovinu sa dalekoistočnim državama Indijom i Kinom. Uništavanjem vinograda u Italiji 92. godine, pokušava da spreči hiperprodukciju vina.
Kasnije se vremenom transformiše u surovog apsolutističkog monarha koji se u vršenju vlasti oslanja na vitezove i nastavlja neprijateljstvo sa Senatom, koje je započeo još njegov otac. U njegovo vreme završena je izgradnja rimskog foruma, hipodroma i drugih značajnih građevina, među kojima se osobito ističe ogromna i veličanstvena carska palata na bregu Palatinu. Bio je poput Nerona ljubitelj igara, ugađajući rimskom puku i lično uživajući u njima, trošio je ogromne sume na gladijatorske borbe i pomorske bitke koje u sklopu igara organizuje. Iako je od 800 godišnjice osnivanja Rima (proslavljene u vreme vladavine Klaudija I godine 47. n.e.) prošlo tek 4l godina, Domicijan 88. godine, kad im vreme nije, priređuje stogodišnje igre (Lvdi Saecvlares), koje su svojom raskošnošću i naravno troškovima prevazišle sve dotadašnje. Prisvojivši svu vlast u državi (17 puta je bio izabran za konzula, a 22. puta su ga proglašavali imperatorom), od rimskih građana zahteva da mu još za života iskazuju božanske počasti. Na sačuvanim reljefima iz njegovog vremena, on se prikazuje u društvu bogova iz rimske mitologije. Svi njegovi ukazi, pisani 200 godina pre dominata, već počinju rečima: “Gospodar i bog naš zapoveda.....”. Zbog toga je i doživeo Cezarovu sudbinu, ubili su ga gnevni senatori 18. septembra 96. godine, izabravši za cara svoga kolegu starog i uglednog senatora Nervu. Njegovim ubistvom okončava se kratkotrajna dvadesetosmogodišnja vladavina prve plebejske dinastije Flavijevaca.
Novac kuje u kovnicama: Roma, Lugdunum, Cezareja i Efes.
Kao cezar u vreme od 69. do 81. godine kuje: zlatni aureus, srebrne denare i kvinar, bronzane sestercije, dupondij i as.
Kao car od 81. do 96. godine kuje zlatne aureuse i kvinare, srebrne cistofore, denare i kvinare, bronzane sestercije, dupondije, ase, semise i kvadrans.
U kolonijama i provincijama kuju se: u Aleksandriji bilon tetradrahme i bakarni komadi, a u Makedoniji, Pergamu i u Antiohiji kije se provincijska bronza sa likom cara Domicijana.
-
NERVA od 96. do 98. godine.
Car Nerva (Marcvs Cocceivs Nerva) rodio se 26. godine u porodici pravnika u umbrijskom gradu Narni. Pre nego što je postao car, dva puta je biran za konzula, 71. godine u vreme vladavine cara Vespazijana i 90. godine u vreme vladavine njegovog sina Domicijana. Nerva je bio čestit starac i veoma uticajan senator, pa su ga posle ubistva Domicijana, na opšte zadovoljstvo naroda i senata, izabrali za cara. Uvodi najoštrije mere protiv doušnika, zbog kojih su mnogi čestiti građani stradali od njegovog prethodnika cara silnika Domicijana. Ukida zakon o uvredi veličanstva i zaklinje se da za vreme njegove vladavine, ni jedan senator neće biti na smrt osuđen, čega su se posle njega držali svi docniji carevi iz dinastije Antonina. Za razliku od svojih apsolutističkih prethodnika, Nerva je bio više otac domovine, nego gospodar Carastva. Svima koji mu dolaze u audijenciju na tu promenu skreće pažnju, stavljajući nad ulazom u carski dvor natpis: “Državna palata”. Kako je bio bez potomstva, adoptirao je u oktobru 97. godine proslavljenog vojskovođu Marka Ulpija Trajana, odredivši ga za svog naslednika. U vreme njegove vladavine poznati rimski istoričar Tacit objavljuje svoja dela Germanija i Agrikola, koja su veoma značajna izvorna gradja za događaje iz toga vremena. Nerva je umro 25. januara 98. godine u 72. godini života.
Novac cara Nerve kuje se u kovnici Roma i u nekoj od maloazijskih kovnica. Kuje zlatne aureuse i kvinare, srebrne cistofore, denare i kvinare, bronzane sestercije, dupondije, ase i kvadranse.
U kolonijama se kuju: u Cezareji srebrna drahma, u Aleksandriji bilon tetradrahma i u Antiohiji provincijski bronzani novac.
-
TRAJAN od 98. do 117. godine.
Car Trajan (Marcvs Ulpivs Traianvs) rodio se 18. septembra 53. godine u senatorskoj porodici u gradu Italiki u Španiji. Pre nego što je postao car imao je blistavu vojno-političku karijeru. Službu je započeo u Siriji i na Rajni sa svojim ocem, uglednim senatorom i vrsnim vojskovođom. U vreme vladavine cara Domicijana, Trajan 86. godine postaje pretor, a posle pobede nad uzurpatorom Saturninom 91. godine dobija konzulat. Neposredno pre adopcije od strane Nerve, bio je vojni zapovednik u Germaniji, na večito nemirnoj rajnskoj granici, gde kao hrabar, strog i pravedan vojskovođa postaje miljenik vojske. Iz toga vremena ostalo je zabeleženo da je Trajan sve vojne starešine, pa i obične vojnike, koji su se u borbi isticali ili bili ranjavani znao oslovljavati po imenu. Zbog senatorskog porekla bio je veoma uticajan u senatu. Mudri Nerva ga je i posinio, da bi preko njega stekao oslonac u vojsci.
Stupanjem na vlast 98. godine četrdesetšestogodišnji Trajan, prvi car provincijalac, radikalno menja spoljnu politiku Carstva. Sa defanzive, prisutne od Avgustovog vremena, prelazi se u široku ofanzivu, koja rezultira najvećim proširenjem državne teritorije. Prema procenama istoričara Rimsko Carstvo u Trajanovo vreme imalo je preko 70 miliona stanovnika.
Na granicama Carstva formirane se snažne države Dačana na donjem toku Dunava i Parćana u Aziji na teritoriji današnjeg južnog Irana. Dačani su predstavljali opasnost za Rimljane, jer njihov kralj i vojskovođa Decebal šalje dačko poslanstvo u parćansku prestonicu Ktesifon, radi dogovora o zajedničkom ratu protiv Rimljana. Nastojeći da blagovremeno osujeti savez dva istočna suseda Trajan postupa u skladu sa načelom: “napad je najbolja odbrana,” pa lično predvodi rimske legije u dva uspešna rata protiv Dačke kraljevine. U Prvom dačkom ratu koji se vodi od 101. do 102. godine car vojskovođa pobeđuje Decebala, osvaja i pleni dačku prestonicu Sermizegetuzu i prisiljava Decebala da sklopi po Rimljane povoljan mir. Mirovnim ugovorom zaključenim nmakon Prvog dačkog rata, Trajan dobija deo Dakije, a Decebal je prinudjen da poruši sve dačke tvrđave, preda Rimljanima celokupno naoružanje i ratni materijal i obaveže se da će kao vazal ratovati na strani Rima. Trajan se vraća u Rim, gde slavi trijumf u znak pobede nad Dačanima i od Senata dobija titulu Dački (Dacicvs), što se vidi na novcu kovanom u to vreme.
Da bi definitivno porazio Dačane u novom ratnom pohodu koji priprema, Trajan daje nalog arhitekti Apolodoru, da izgradi preko jednog kilometra dug kameni most na reci Dunav (Danvivs) nedaleko od današnjeg Kladova, a vojska je u međuvremenu izgradila uz desnu obalu Dunava put od novog mosta do Singidunuma. U Drugom dačkom ratu koji se vodi 105 i 106. godine Trajan je konačno porazio Decebala koji se ubija, a zemlja Dačana postaje rimska provincija Dacija. Umesto desetkovanih Dačana, car naseljava Dakiju rimskim kolonistima iz Male Azije, i utvrđuje je na severoistoku sistemom pograničnih utvrđenja (Limes), da bi sprečio prodor varvarskih naroda iz stepa Skitije. Trajanov most na Dunavu i njegove pobede u dva dačka rata prikazane su sa 2500 mermernih figura uklesanih na veličanstvenom Trajanovom stubu, koji je Apolodor podigao u Rimu. Na njegovom vrhu bila je zlatna careva statua, a danas tamo umesto cara Trajana stoji kip svetoga Petra.
Zahvaljujući velikim količinama zaplenjenog dačkog zlata i eksploataciji bogatih rudnika u novoj pokrajini, Trajan se temeljno oprema za rat protiv Parćanske kraljevine. Pre neposredne vojne intervencije protiv Parćana, car učvršćuje pozicije Rima u vazalnoj državi Bosforskoj kraljevini, osvaja Nabatejsku kraljevinu, koja se bila formirala u Arabiji, u želji da obezbedi mirnu zaleđinu pred istočni pohod. U vazalnoj kraljevini Jermeniji, došlo je do ozbiljnog razloga za rimsku intervenciju. Parćanski kralj Hozroje iz dinastije Arsakida svrgnuo je sa prestola jermenskog kralja - rimskog vazala i prisajedinio Jermeniju svojoj državi, dajući je na upravu svom nećaku princu Eksedaru. Trajan krajem oktobra 113. godine kreće iz Rima na Istok, u vojni pohod protiv Parćana. Pre njegova dolaska sa evropskim legijama na poprište sukoba, rimske istočne legije su 114. godine, uz pomoć kavkaskih naroda proterale Parćane iz Jermenije. Jermanija tada najzad postaje carska provincija, posle više od stotinu godina borbe za prestiž između Rimljana i Parćana i kakve-takve samostalnosti ove kraljevine. Naredne 115. godine Trajan osvaja i Mesopotamiju, koju proglaša carskom provincijom. Uspešan vojni pohod cara Trajana završava se prodorom u Parćansku kraljevinu, osvajanjem Vavilona i prestonice Ktesifona. Kao rezultat ovog rata, vidimo na parćanskom prestolu kralja, koji je vazal Rima i Trajanov štićenik.
Stigavši tako do obala Persijskog zaliva, Trajan je nameravao da poput svog idola Aleksandra Makedonskog preduzme ratni pohod na Indiju. Međutim, nemiri koji su izbili u Judeji, Kirenaiki, Egiptu i na Kipru, prisiljavaju ga da prekine dalju ofanzivu i da naredne dve godine sve raspoložive snage usmeri na obezbeđenje mira u ovim provincijama. Kada su ustanci 117. godine krvavo ugušeni, više nije bilo dovoljno ni sredstava ni elana za izvođenje takvog poduhvata, kakav je pohod na Indiju. Teško bolestan Trajan odustaje od daljih osvajanja, predaje zapovedništvo nad istočnim legijama Hadrijanu i žurno je brodom iz Antiohije zaplovio prema Rimu, ali na putu umire u gradiću Selinuntu na Siciliji 11. avgusta 117. godine.
Trajan jača ulogu pretorijanskog prefekta, predajući mu mač kao znak njegovog dostojanstva, car mu se obraća rečima: “Upotrebi ga za mene, dok budem radio dobro; uzradim li zlo, okreni ga protiv mene”. Voljom carevom pretorijanski prefekt postaje drugi čovek u državi, što će se za kasnije slabe vladare pokazati kao pogubno, jer će pretorijanci da dovode i svrgavaju careve sa prestola, po svom nahođenju.
Pored toga što je bio izvanredan vojskovođa, Trajan je (prema sačuvanoj korespondenciji koju je vodio sa Plinijem mlađim) bio i odlučan vladar. Strogi i štedljivi car uspeo je tako dobro srediti finansije Carstva, da je istovremeno mogao graditi luke, puteve, vodovode, podizati veličanstvene građevine, utvrđivati limes, voditi osvajačke ratove i iznad svega voditi brigu o sreći i blagostanju građana. Starao se neprestano o pravima gradova i njihovoj urbanizaciji, izgradnji drumova i luka da bi olakšao trgovinu i promet širom ogromnog Carstva. Car se zalagao pravedno i nezavisno sudstvo, braneći presuđivanje na osnovu puke sumnje, smatrajući da je “bolje da poneki krivac umakne kazni, nego da se nevin čovek osudi”. Razvijao je sistem alimentacionih ustanova, kojima je bio cilj da se zaustavi propadanje sitnog seljaštva i spreči dalje raslojavanje gradskog stanovništva i porast gradskog proletarijata. Svi senatori su po carevom naređenju morali trećinu svoje imovine da ulože u kupovinu zemlje. U tom pravcu daje iz državnih sredstava zajmove sitnim i srednjim zemljoposednicima uz malu kamatu (od 5 pa i samo 2,5 %), koju troši na školovanje i odgoj hiljade dece siromašnih roditelja i ratnih siročadi, kojih je bilo mnogo posle osvajačkih ratova na Istoku. Sirotinji je delio hranu i priređivao besplatne gladijatorske borbe i cirkuske predstave. Kako su se stare rimske patricijske porodice toliko proredile, da se više nije mogao u Senatu obezbediti kvorum, niti su se imali kome poveriti odgovorni poslovi sudija, činovnika i vojskoviđa, Trajan otvara vrata za najviše časti i dostojanstva ljudima iz pokrajina. Sve ovo mu je za života obezbedilo veliki ugled i opšte poštovanje, te prvi među carevima dobija zasluženu titulu Najbolji (Optimvs), kako su Rimljani do tada samo svog vrhovnog boga Jupitera nazivali.
Koliko je bio cenjen vidi se i po tome što je posle Trajanove smrti, prilikom imenovanja docnijih careva, postalo tradicija da im se poželi da budu "srećniji od Avgusta, a bolji od Trajana" (felicior Avgvsto, melior Traiano).
U njegovo vreme kuju se novci u carskim kovnicama: Roma i Mala Azija.
To su: zlatni aureus i kvinar, srebrni denari, kvinari i cistofor, mesingani sestercij i dupondij i bakarni as, semis i kvadrans. Najređi su zlatni kvinar, srebrni cistofor i sesterciji kovani povodom osvajanja Dakije i Partske kraljevine.
Posle Trajanove smrti, kuju se konsekrativni novci sa njegovim likom. Hadrijan kuje zlatni aureus, a mnogo kasnije Trajan Decije kuje srebrni antoninijan, koji se prepoznaju po natpisu na aversu novca Divo Traiano, što upućuje na carevu posmrtnu deifikaciju.
U provincijskim gradovima nastavlja se sa intenzivnim kovanjem lokalnog novca. U Cezareji i u Kapadokiji kuju se: srebrne drahme, didrahme, tridrahme, hemidrahme kao i bronzani novac. U egipatskoj kovnici Aleksandriji i sirijskoj kovnici u Antiohiji kuju se bilon tetradrahme i bronzani novac. Bronzani novac kuje se i u Kalhidi, na ostrvu Kos, u Galileji i sirijskoj Laodikeji.
Posebno su zanimljiva kovanja novca u vreme vladavine cara Trajana, predstavljaju restitucije
rimskih republikanskih denara, koje su pravi numizmatički rariteti.
-
HADRIJAN od 117. do 138. godine.
Car Hadrijan (Publivs Aelivs Hadrianvs) rodio se 76. godine u španskoj provinciji Betici u gradu Italika, kao i njegov prethodnik Trajan. Kako Trajan nije imao sina, koji bi nasledio carski tron, posinio je 100. godine bliskog srodnika (Trajanov otac je rođeni brat Hadrijanovog dede Elija Marulanija)i dvadesetčetvorogodišnjeg Hadrijana i dao mu za ženu svoju unuku Sabinu.
Hadrijan je u mladosti steko zavidno obrazovanje, školujući se u Rimu i Atini, Vojnu karijeru započinje u Španiji, nastavlja je u Noriku, pa u Panoniji, Meziji i Siriji, Napredovao je od legionarskog tribuna, preko dužnosti pretora i legata do konzulske časti, koja mu zbog hrabrosti pripada već u 33. godini života. Osobito se istakao u drugom dačkom ratu (105 i 106. godine), pa mu Trajan u znak pažnje kao prestolonasledniku poklanja dijamantski prsten, koji mu je prilikom usvojenja u oktobru 97. godine poklonio njegov poočim car Nerva. U vreme Trajanove smrti 117. godine, Hadrijan boravi u Antiohiji, kao zapovednik sirijskih legija, koje su ga u 4l. godini života proglasile za cara, što je docnije, uz zalaganje udovice carice Plotile, samo potvrđeno formalnim zaključkom (Lex Regia) Senata u Rimu.
Novi car menja politiku Carstva, nastoji da učvrsti mir i umesto Trajanove ofanzivne politike, neke teško branjene oblasti s one strane reke Eufrata vraća Parćanima. U njegovo vreme Jermenija ponovo postaje kraljevina, mada je Trajan 114. godine proglasio carskom provincijom. Mudri Hadrijan tako na istoku stvara čitav krug manjih i većih kraljevina koje su bile pod zaštitom Rima i delujući kao predstraža, sprečavale provale varvarskih naroda preko granica Carstva. Mir i sigurnost Carstva bili su mu glavna briga. Na Rajni, Dunavu i istočno od provincije Dakije (u današnjoj Moldaviji) od 117. godine pojačava se sistem limesa (bedemi, nasipi i manja i veća utvrđenja sa vojničkom posadom) koji uskoro postaje osnovni oblik zaštite granica Carstva. Jačaju se rimska uporišta na severnoj obali Ponta (Crno More) od ušća Dunava pa sve do Pantikapeje na Krimu, kako bi se sprečio prodor nomadskih plemena preko donjeg Dunava u Trakiju i Meziju. Boraveći sa vojskom u provincijama, Hadrijan nastoji i uspeva da disciplinuje vojsku, vežbama i napornim marševima u kojima i sam učestvuje. Njegovo lično naoružanje i oprema bili su isti kao u običnih vojnika, samo mu se mač razlikovao od drugih po dršci od slonovače. Do vojničkih časti više se nije moglo dolaziti poreklom, već samo radom i vojničkim vrlinama. Da bi smanjio moć i ugled pretorijanskog prefekta (koji je u Trajanovo vreme postao druga ličnost u državi odmah iza cara), imenovao je dva prefekta. Nakon sprovođenja ovih mera, caru je bilo dovoljno što sa disciplinovanom vojskom i moćnom ratnom flotom izaziva strahopoštovanje kod susednih uglavnom neprijateljski raspoloženih naroda i varvarskih plemena, pa ne mora da ratuje i proliva krv, dokazujući “da se mir može sačuvati sa oružjem u ruci i bez njegove upotrebe”. Da bi povećao broj vojnika, prvi medju rimskim carevima regrutuje i provincijalce, mada mnogi od njih nisu imali ni status rimskih građana. Teške posledice novog načina popune legija pokazaće se docnije u III veku, kada je vojska gotovo sasvim varvarizovana.
Hadrijan je bio veliki ljubitelj pešačkih putovanja po carstvu, putujući sa pratnjom iz jedne provincije u drugu uočavao je probleme i potrebe provincija i odmah, angažujući vojsku i građane, preduzimao neophodne mere. Prvo putovanje preduzima u vremenu od 122. do 126. godine, u cilju inspekcije zapadnih provincija i utvrđivanja rajnskog limesa. Posle toga car odlazi u Britaniju, ratuje sa nepokornim Piktima na severu ostrva i nadzire izgradnju 130 kilometara dugog odbrambenog bedema u današnjoj Škotskoj, kako bi sprečio upade severnih plemena u rimsku provinciju Britaniju. Bedem je izgrađen u vremenu od 122. do 126. godine. Hadrijanovo treće putovanje, posvećeno obilasku istočnih provincija, traje od 128. do 134. godine. Slobodno se može reći da je vladao prostranim carstvom, putujući iz jedne u drugu rimsku provinciju, te su personifikacije provincija omiljena tema na reversnim predstavama njegovog novca. Pored državničkih razloga, ne retko je putovao da bi zadovoljio svoju ličnu radoznalost, te se mnoga njegova putovanja mogu smatrati "turističkim" (primer: penjanje na vulkan Etnu i vožnja brodom uz reku Nil).
Car koji se u mladosti školovao u Atini, bio je oduševljen grčkom kulturom. Mnoge grčke gradove je ulepšao novim zgradama, a naročito Atinu (izgradio je hram Zevsa Olimpijskog) gde je sa uživanjem rado boravio, okupljajući oko sebe grčke filozofe, besednike, naučnike i umetnike. Uspešno se bavio slikarstvom, vajarstvom, poezijom i filozofijom, zbog čega mu se konzervativni Rim podsmeva, dajući mu nadimak Greacvlvs tj. Grčić.
Kao provincijalac nije mnogo držao do starih rimskih tradicija. Pre se može reći da je bio ubeđeni kosmopolita, koji je oko sebe okupljao sposobne i pouzdane ljude, bez obzira na poreklo. Lične zasluge i pošteno stečeno bogatstvo, za cara su bili najbolja preporuka i argument više da u državnoj službi pre angažuje provincijalca, nego Rimljanina.
Godine 132. u Judeja se pobunila pod vođstvom Bar Kohbe (sin zvezde). Do ustanka dolazi zbog odluke da se na mestu porušenog jerusalimskog hrama podigne svetilište Jupiteru Kapitolskom, a okolo da se izgradi grad Elija Kapitolina. Otpor naroda u ovoj provinciji nije mogao da zadrži rimske graditelje ni rimske legije, najbolju vojsku tog vremena. Ustanak je ugužen tek 135. godine. Stravičnim bilansom - ubistvom preko pola miliona Jevreja, osujećen pokušaj obnove jevrejske državnosti.
Hadrijan se (nakon što je za prvih 17. godina vladavine proputovao 25. provincija) 134. godine konačno vratio Rim - u Italiju i više je nije napuštao. Posvetio se izgradnji prestonice i uređivanju provincije Italije, kojom je do tada upravljao Senat, a koju on deli na četiti oblasti i dodeljuje prokonzulima na upravu. Mora da su na kraju njegove vladavine državne finansije bile dobro uređene, jer mu uspeva da za samo četiri godine u Rimu izgradi za sebe veličanstveni mauzolej i čitav niz znamenitih objekata (građevina, hramova, mostova i sl) od kojih su se neki i do danas sačuvali.
Tako se na kraju odužio Rimu, car kome su čitavog života interesi države i Pax Romanvm (rimski mir) značili sve, a sam grad Rim nije mu značio ništa. Hadrijan - jedan od najvećih rimskih careva umire 10. jula 138. godine u Bajeu kod Napulja, predajući - kao štafetnu palicu Nervin prsten pedesetogodišnjem Antoninu Piju, koga je krajem februara iste godine posinio i odredio za svoga naslednika, sa titulom Caesara, koju od toga vremena nose svi docniji prestolonaslednici.
Vreme vladavine careva iz dinastije Antonina ne zovu uzalud zlatnim vekom Rimskog carstva. Carevina je posle Trajanovih teritorijalnih osvajanja, živela u miru i blagostanu, građani više nemaju razloga da se plaše za svoj život i imovinu. Pravna sigurnost utiče na opšti privredni razvoj, a intenzivna trgovina sa istočnim susedima uticala je na velike emisije Hadrijanovog novca i novca drugih careva iz dinastije Antonina. Zbog svog standardnog kvaliteta i težine rimski zlatnik – aureus preuzima ulogu svetskog novca.
U njegovo vreme carski novac kuje se u Rimu, a kuju ga i maloazijske kovnice u Smirni i Efesu, gde je Hadrijan obnovio hram Dijane Efeske.
To su zlatnici tipa: aureus i kvinar, srebrnjaci: denar, kvinar i cistofor, mesingani: sestercij i dupondij i bakarni: as, semis, kvadrans i uncija.
Konsekrativna kovanja:
a) za vreme vladavine Antonina Pija kuju se zlatni aurej i srebrni denar,
b) Za vreme vladavine Trajana Decija, kuje se srebrni antoninijan.
Konsekrativni komadi se prepoznaju po predstavi vladara i natpisom: Divvs Hadrianvs ili Divo Hadriano.
Kolonijalna kovanja:
U egipatskoj kovnici u Aleksandriji kuju se bilon tetradrahme i bakarni novac. U Samosati - prestonici vazalne kraljevine Komagene, na ostrvu Kritu, u Bitiniji i lidijskom gradu Sardu kuje se bronzani novac. U koloniji Kapadokija u gradu Cezareji kuje se srebrna hemidrahma.
-
ANTONIN PIJE od 138. do 161. godine.
Car Antonin Pije (Titvs Avrelivs Fvlvivs Boionivs Arrivs Antoninvs) rođen je 19. septembra 86. godine u varošici Lanuvijum u Laciju nedaleko od Rima u senatorskoj porodici poreklom iz grada Nima u provinciji Galiji. Kada je 120. godine dobio konzulat, zapazio ga je car Hadrijan po doslednom zalaganju za poštovanje zakona. Posle isteka konzulata, car ga kao prokonzula šalje u provinciju Aziju gde je na dužnosti 128 i 129. godine. Zatim je bio sudija u Italiji, pa član carskoga veća. U vreme adopcije od strane Hadrijana, neposredno pred njegovu smrt, Antonin je već bio pedesetdvogodišnjak, ugledan i veoma bogat senator. Odmah po adopciji -25. februara 138. godine, još za života Hadrijana, a na njegov zahtev i sam je morao na isti način da obezbedi daljeg naslednika. Po nalogu Hadrijanovom, istoga dana on usvaja Marka Aurelija i sina mu Komoda.
Carsku vlast preuzima 10. jula 138. godine. Kada je na samom početku svoje vladavine, pored protivljenja senata, umrlog poočima Hadrijana, uvrstio među bogove i podigao mu hram, zaslušio je titilu: Pivs tj. Pobožni. Za razliku od svoga prethodnika, koji je vladao putujući po provincijama, Antonin Pije za vreme 23. godine svoje vladavine, nije se nigde makao iz Rima i njegove najbliže okoline. Vlast deli sa svojim Caesarom Markom Aurelijem, koji mu 139. godine postaje zet, oženivši se carevom ćerkom Faustinom Mlađom. U njegovo vreme carstvo živi u miru, Pax Romanum nije ničim poremećen. Susedi još nisu zalečili rane od rimskog oružja iz vremena Trajana, te i ne pomišljaju na neka ozbiljnija neprijateljstva sa imperatorom koji vlada ogromnim područjem od severa Britanije do Mesopotamije, a od ušća Rajne na severu, pa do pola toka Nila na jugu. Rimska carevina je najmoćnija državna tvorevina toga vremena, u Rim opet dolaze diplomatske misije iz Indije, Baktrije i Parćanske kraljevine i drugih susednih i dalekih zemalja. Antonin Pije nije žalio novca da 21. aprila 148. godine, veličanstveno proslavi devetstotu godišnjicu od osnivanja Rima.
Novi ustanak u Judeji 152. godine i ozbiljna pobuna u Egiptu od 152 do 153. godine, uzdrmali su položaj Carstva. Iz Egipta – žitnice carstva stižu u Italiju znatno manje količine žita, što prouzrokuje nemire u samom Rimu. Antonin je ovo preduhitrio mudrom državnom intervencijom, podelom brašna, ulja i vina rimskom plebsu, uz istovremeno priređivanje igara i gladijatorskih borbi, radi sirotinjske zabave po devizi: panes et circenses (hleba i igara).
Njegova vladavina je karakteristična po sve intenzivnijem privrednom razvoju dalekih provincija i gradova u njima, a kao logična posledica toga javlja se i sve veći upliv provincijske aristokratije u upravi Carstva. Car Antonin Pije da bi izbegao skupe, neodlučne i iscrpljujuće ratove protiv gorštaka iz severnog, nepokorenog dela Britanije, 142. godine pored postojećeg Hadrijanovog bedema u današnjoj Škotskoj, radi zaštite rimske provincije Britanije, izgradio je još jedan bedem preko ostrva Albion od Severnog mora do Atlantika, koji se po njemu i zove Antoninov bedem.
Bio je to vladar koji je mnogo poštovao rimske tradicije i veru, pravičan u svojim odlukama, veran u datoj reči, kome je očuvanje mira, sreće i blagostanja građana bio osnovni princip vladavine. Carevu miroljubivost najbolje ilustruje sledeća njegova misao: “Bolje je da se spase jedan rimski građanin, nego da se ubije hiljadu neprijatelja.” Pobožni car Antonin poživeo je 74. godine, njegovu dvadesettrogodišnju vladavinu Carstvo je preživelo u miru i sreći, a umro je prirodnom smrću 7. marta 161. godine.
Carski se novac kuje samo u Rimu.
Odmah po usinjenju, još za života Hadrijanovog dobija titulu caesar i menja ime, te za tih nekoliko meseci (od 25. februara do 10. jula 138. godine) kuje kao cezar i suvladar Hadrijanov: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i mesingani sestercij i bakarni as. Svi ovi komadi su prilično retki, a lako se razlikuju od kasnijih kovanja po natpisu na aversu: T. Ael(ivs) Caesar Antoninvs.
Posle Hadrijanove smrti kao car - Avgustus kuje od jula 138. godine, do svoje smrti 161. godine sledeće nominale: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i kvinar, mesingane sestercije i dupondije i bakarni as i kvadrans. Na novcu je puno carevo ime: Imp Caesar T Aelivs Hadrianvs Antoninvs Avgvstvs Pivs ili skraćeno: Antoninvs Avg Pivs.
Konsekrativna kovanja:
a) U vreme Marka Aurelija i Lucija Vera kuju se: zlatni aureusi, srebrni denari, zatim sestercij i as na kojima je natpis na aversu: Divvs Antoninvs.
b) U vreme Trajana Decija kuje se srebrni antoninijan sa natpisom: Divo Pio na aversu i Consecratio na reversu.
Kolonijalni novac: U Aleksandriji u Egiptu nastavlja se kovanje bilon tetradrahmi, a u kovnici Cezareja u provinciji Kapadokija kuju se srebrne didrahme. Bakarni provincijski novac sa njegovim likom kuje se u Frigiji, Samosati, u Antiohiji i Laodikeji u Siriji, Petri u Arabii i u Bereniki u Kirenaici.
-
MARKO AURELIJE od 161. do 180. godine.
Car Marko Aurelije (Marcvs Anivs Katilivs Vervs) rodio se 121. godine u uglednoj porodici Marka Anija Vera poreklom iz Španije. Odrastao je u krugu rimske aristokratije i već od rane mladosti istakao se svojom darovitošću i neprestanim trudom za samousavršavanjem. On je na Hadrijanov zahtev morao je da bude adoptiran od strane Hadijanovog naslednika Antonina Pija dana 25. februara 138. godine, pa posle Antoninove smrti 161. godine nasleđuje carski tron.
Posle adopcije dobio novo ime: M(arcvs) Aelivs Vervs Caesar Antoninvs koje zadržava sve do stupanja na presto 161. godine, od kada se zove: Imp(erator) Caesar M(arcvs) Avrelivs Antoninvs Avgvstvs.
Bio je veoma darovit vojskovođa, ali pomalo nepopularan kod vojnika, jer se za vreme pohoda držao podalje od vojnog logora, za razliku od svojih prethodnika koji su sve vreme pohoda provodili sa vojskom.
Car je i poznati filozof stoičar koji je dosta pisao na latinskom i grčkom jeziku. Ostale su nam sačuvane njegove Misli, pisane na grčkom i Pisma Frontonu pisana na latinskom jeziku, kao i delovi beležaka nekih njegovih radova. U njima je zabeleženo mnogo divnih sentencija, pa vam nekoliko njih citiram: “Ne zaboravi da su ti ljudi braća, pa ćeš ih voleti”; “Valja ljubiti i one koji nas vređaju”; “Nije dosta samo činiti dobro; valja ga činiti radi dobra samoga, bez nade da će ti se dobrota isplatiti ili uzvratiti”; “Ako možeš ustvrditi da se nikada nikome ni rečju ni delom nisi zamerio, ti si svoju zadaću ispunio”; “Idi uvek pravim putem, kao što to propisuje zakon i sledi Boga, koji je istovremeno i tvoj vođa i cilj tvoga puta”.
Vojsku je držao pod disciplinom, uvek spremnu za teške i iscrpljujuće ratove. Godine 162. parćanski kralj Vologaz III ponovo napada Jermeniju, proteruje u Rim jermenskog kralja i na presto postavlja svog vazala. Parćani su posle toga opustošili Siriju i Kapadokiju, porazivši tamo stacionirane rimske legije. Rimljani kreću na Parćane sa legijama iz provincije Afrike, Germanije, Panonije i Egipta. Dok je car Marko Aurelije boravio u Kampanji, pohod na Parćane, pod komandom carevog zeta i suvladara Lucija Vera i legata Avidija Kasija završio se uspešno. Rimske legije najpre na severnom ratištu 163. godine ponovo osvajaju Jermaniju i vraćaju krunu izgnanom jermenskom kralju. Porazivši Parćane u bici kod Zeugme na reci Eufratu, Rimljani osvajaju Edesu i Nisibis u Mesopotamiji. Nastavljajući uspešnu ofanzivu prodiru kroz Asiriju i Mediju dalje na istok , pa 165. godine osvajaju i spaljuju parćansku prestonicu Ktesifon. Partski kralj je izmolio mir, uz obavezu da Rimljanima ustupi severni deo Mesopotamije, da bi mogli uspešno braniti Siriju i Jermeniju. Dalje ratovanje prekinuto je 166. godine, zbog epidemije kuge. Po carevom nalogu i na granici Mesopotamije se gradi limes - sistem utvrđenja poput onih u evropskom delu carstva, što je za izvesno vreme doneo mir i sačuvalo prestiž Carstva na Istoku. Sa povratkom vojnika iz Mesopotamije, kuga se raširila po čitavom Carstvu, pa je od nje stradalo mnogo stanovnika u provincijama. Marko Aurelije i njegov suvladar Lucije Ver nakon ovih velikih, ali krvavih i skupih pobeda, slave u Rimu trijumf i uzimaju nazive: “Armenicvs” , “Medicvs” i “Parthicvs.”
Sledeće 167. godine gemanska plemena Kvadi i Markomani i slovenski narod Sarmati, koji se nešto ranije naselio u Panoniji i Dakiji, zajedno napadaju Carstvo. Najviše su stradali krajevi od dunavskog limesa, pa sve do Akvileje, strateški važnog utvrđenog grada u blizini današnjeg Trsta. Neumorni car prodaje dragocenosti iz carske palate da bi formirao dve nove legije, koje zajedno sa vojskom dovedenom sa istoka 169. godine ponovo kreću u akciju uništenja agresivnih varvarskih plemena. Ubrzo zatim kada mu umre suvladar i vojskovođa Lucije Ver, car je prinuđen da neporedno rukovodi ratnim operacijama. Iako finansijski iscrpljeni ratovanjem sa Parćanima, prepolovljeni epidemijom kuge koja još traje, Rimljani su u pojedinačnim obračunima sa varvarima uspeli da potuku prvo Kvade 172, pa Markomane 173. godine, a najzad su potisnuli na severoistok preko Dunava i Sarmate koji su ozbiljno ugrozili dunavski limes u Panoniji. Mirovnim ugovorom zaključenim 175. godine varvari priznaju protektorat Rima, u varvarskim krajevima bile su stacionirane rimske vojne jedinice, a deo varvara dobivši prava kolona, naseljen je u podunavskim oblastima.
Na sklapanje ovakvog mira sa varvarima, car je bio prinuđen zbog ustanka koji je protiv njega na istoku 175. godine podigao sirijski namesnik i poznati rimski vojskovođa iz rata sa Parćanima - Avidije Kasije. Sirijski ustanak nije naišao na odziv u drugim istočnim provincijama carstva, pa je ugušen, a Kasije likvidiran.
Car 177. godine suzbija novu provalu verolomnih Kvada i Markomana, koji su iskoristili rimsko angažovanje u Siriji, pa su radi novih pljački prekršili mirovni ugovor od l75. godine i napali vojničke garnizone u podunavskim provincijama. Rimski vojskovođa Patern je tek 179. godine konačno porazio Kvade i Markomane, koji se povlače na sever daleko od rimskih međa. Na žalost Rima ubrzo posle ovih pobeda, pedesetdevetogodišnji car i vojskovođa Marko Aurelije, koji se sve vreme svoje vladavine uspešno obračunavao sa neprijateljima Carstva, umire 180. godine od novog talasa epidemije kuge u Bononiji (današnjem selu Banoštor na obali Dunava u Sremu) u provinciji Panonija.
Marko Aurelije je sačuvao Carstvo u njegovim granicama i prestiž Rima širom tada poznatog sveta (sem neznatnog odstupanja na severu Britanije 180. godine i strateškog ustupanja dela osvojenih oblasti Parćanima). O tome najbolje svedoči zanimljiv podatak iz starih kineskih letopisa, da je u vreme vladavine kineskog cara Huang-Tija (147-168. godine), savremenika Marka Aurelija, jedno rimsko trgovačko poslanstvo 166. godine bilo u Kini u audijenciji kod “sina neba” (zvanična titula kineskog cara). Prema starom letopisu iskusni rimski trgovci su Huang-Tiju ponudili u Kini oduvek traženu robu: slonovaču, oklope od kornjača i rogove nosoroga, a car ih je za uzvrat nagadio sa tovarima kineske svile, koja se u Rimskom castvu razmenjivala za zlato po paritetu kilo svile = kilo zlata. To je bio prvi poznati kontakt evropskih naroda sa ovom dalekoistočnom zemljom, 1.100 godina pre boravka srednjevekovnog svetskog putnika Marka Pola u Pekingu 1275. godine u vreme vladavine Kublaj Kana (l260 -1294. godine).
Carska kovnica postoji samo u Rimu.
U vreme vladavine Antonina Pija kao suvladar i naslednik carskog dostojanstva od 139. do 161. godine Marko Aurelije kuje novac koji se prepoznaje po naznaci titule Caesar.
Kao vladar od 161. do 180. godine kuje: zlatne aureuse i kvinare, srebrne denare i kvinare, mesingane sestercije i dupondije i bakarne ase. Na novcu iz toga vremena je oznaka Imp(erator) ili Avg(vstvs).
Od njegovog vremena zlatni aureus se reducira sa 7,96 na 7,28 grama težine.
Konsekrativni komadi:
a) U vreme vladavine njegovog naslednika Komoda kuju se: zlatni aureus, srebrni denar, te sestercij i as. Natpis: Divvs M Antoninvs Pivs.
b) U vreme Trajana Decija kuju se srebrni antoninijani sa natpisom: Divo Marco Antonino
Kolonijalna kovanja:
U Cezareji u Kapadokiji kuje se i dalje srebrna didrahma. U kraljevini Komageni kao vazalnoj državi kuje se bronzani novac sa njegovimj likom. U Zakubtusu i u sirijskoj Antiohiji kuje se takođe provincijska bronza, a u aleksandrijskoj kovnici u Egiptu kuje se bilon tetradrahma i bronzani novac.
-
LUCIJE VER od 161. do 169. godine.
Car Lucije Ver (Lvcivs Ceionivs Commodvs), kasnije nazvan Lvcivs Avrelius Vervs, je sin cezara Elija Vera. Rodio se 130. godine, a adoptiran je od Antonina Pija 138. godine, kada postaje caesar, pored Marka Aurelija koji je takođe posinjen godinu dana kasnije.
Posle smrti Antonina Pija, Lucije Ver postaje suvladar Marka Aurelija, ženeći se 164. godine njegovom ćerkom Lucilom. Godine 166. predvodeći rimske legije u borbama po Jermeniji i Mesopotamiji., porazio je Parćane ratoborne istočne susede carstva, te slavi trijumf u Rimu. Dva cara Marko Aurelije i Lucije Ver, 167. i 169. godine lično predvode rimske legije u borbu protiv Kvada, Markomana i Jaziga, koji su okupirali rimsku Panoniju i provalili u severnu Italiju. Lucije Ver je sve vreme vladavine bio u senci svoga moćnoga tasta Marka Aurelija. On umire od epidemije kuge 169. godine.
Novac sa njegovim likom kovan je samo u Rimu. To su: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i kvinar, mesingani sestercij i dupondij i bakarni as. Najređi je srebrni kvinar.
Posle njegove smrti kuju se konsekrativni denari i sesterciji.
Od kolonija i provincija u egipatskoj Aleksandriji kuje se bilon tetradrahma i bronzani novac, a samo provincijska bronza kuje se u Selgi i Argosu.
-
KOMOD od 177. do 192. godine.
Car Komod (Marcvs Avrelivs Commodvs Antoninvs) je sin Marka Aurelija i Faustine mlađe. Rodio se u Lanuviju 31. avgusta 161. godine. Car filozof nije znao žrtvovati očinsku ljubav za dobrobit države, pa kao njegovi prethodnici izabrati za prestolonaslednika nekog od sposobnih vojskovođa, koji bi znao sačuvati unutrašnji mir i odbraniti granice opsednutog Carstva. Umesto da tako postupi on je Nervin dijamantski prsten, koji je do njega stigao adopcijom, preko Trajana i Antonina Pija, namenuo svome petogodišnjem sinu Komodu, odredivši ga 166. godine za prestolonaslednika. Komod kao šesnaestogodišnjak najpre je postao konzul, pa imperator, a 27. novembra 176. godine, postaje Caesar i očev suvladar. Sa ocem učestvuje 178. godine u ratnom pohodu protiv germanskih Markomana. Posle smrti Marka Aurelija, 180. godine u Bononiji na dunavskom limesu, panonske legije su izabrale devetnaestogodišnjeg Komoda za cara, što rimski Senat samo potvrđuje 17. marta 180. godine, odmah nakon apoteoze Marka Aurelija.
Po dolasku na vlast, zaključio je mir sa varvarskim narodima Kvadima i Markomanima, koji se obavezuju da se povuku 7,5 kilometara od dunavskog limesa, da Rimljanima daju danak u žitu i da će 15.ooo njihovih mladića biti uključeno u rimske legije. Rimljani umorni od osvajanja polako prelaze sa ofanzive na defanzivu. Prava je sreća što je zaštita granica limesom, koji su izgradili Komodovi prethodnici, poverena vrsnim vojskovođama, od kojih su susedi strahovali, tako da u vreme njegove vladavine i nije bilo nekog ozbiljnijeg rata. Komod je bio slab i neodgovoran vladar i tiranin gori od Nerona i Domicijana. Vreme provodi u Rimu, gde živi bludan i rasipnički život, zanemarujući svoje državničke obaveze. Na osnovu lažnih optužbi likvidirao je bogate građane i otimao njihovu imovinu koju nemilice razbacuje. Zaveo je strahovladu uz pomoć pretorijanaca, koji se uglavnom regrutuju iz reda varvarskih plaćenika, pa je vladalo veliko nezadovoljstvo i bilo organizovano više zavera da se on ukloni. Godine 183. u zaveru protiv njega bila je upletena njegova sestra Lucila, ali se Komod spasao, a svi zaverenici pa među njima i mnogi rimski senatori bili su optuženi za veleizdaju i likvidirani. Za razliku od njegovih prethodnika, međusobni odnosi cara i Senata sasvim su poremećeni. Najzad, koristeći njegovu želju za učešćem u javnim borbama (sebe je smatro novim Herkulom), zaverenici su ga ubili u jednoj gladijatorskoj školi 31. decembra 192. godine. Nasilnom smrću dvadesetdevetogodišnjeg Komoda (jednog od najgorih careva), završava se era duge vladavina careva iz iste vladalačke dinastije, koja se opravdano zove zlatni vek Antonina. Od 192. godine, pa sve do Konstantina Velikog (3o6. – 337. godine), vojska postaje dominantan faktor u izboru i zbacivanju careva sa vlasti. Samo je snažna ličnost cara Septimija Severa u tom dugom razdoblju uspela da na relativno kratko vreme (od 193. do 235. godine) uspostavi novu vladalačku dinastiju Severa.
Komod je centralizovao kovanje novca u Rimskoj kovnici.
U vreme dok je bio cezar od 175. do 177. godine, za vreme vladavine njegovog oca Marka Aurelija, kuje zlatni, srebrni, mesingani i bakarni novac, sa natpisom koji počinje sa: Commodo Caes.
U vreme dok je bio car i suvladar svoga oca od 178. do 180. godine, kuje novac sa natpisom: L Avrel Commodvs Avg ...
Posle smrti Marka Aurelija, u vremenu od 180. do 192. godine, kao jedini gospodar carstva, kuje zlatni aurej i kvinar, srebrne denare i kvinare, mesingane sestercije i dupondije i bakarne ase. Natpis na aversu u to vreme po pravilu je: M Comm(odvs) Ant(oninvs) Avg.
Najzad, u vreme Trajana Decija, kuju se konsekrativni srebrni antoninijani sa njegovim likom i natpisom: Divo Commodo koji su dosta retki.
Za vreme njegove vladavine kuju se bilon tetradrahma u Aleksandriji, a bakarni komadi u Komageni, Bitiniji, Pamfiliji, Samariji i Kuzikusu.
-
PERTINAKS od 1. januara do 28. marta 193. godine.
Car Pertinaks (Publivs Helvivs Pertinax) rodio se 1. avgusta 126. godine u Albi Pompeji kao sin oslobođenika. Bio je najpre trgovac, pa učitelj gramatike, da bi se najzad opredelio za vojnički poziv. Kao centurion zbog ispoljene hrabrosti i srećnih okolnosti, dobija položaj zapovednika vojske u Germaniji, a odatle kao sposobnan vojskovođa odlazi za namesnika u Meziju, Siriju pa u Britaniju.
Bio je na dužnosti gradskog prefekta u Rimu, kada su ga pretorijanski zaverenici 1.januara.193. godine u 66-oj godini života imenovali za cara.
Za vreme kratkotrajne vladavine pokazao se izvanrednim carem. Lična skromnost nije mu dozvoljavala da uživa u raskoši kojom se bio okružio Komod, pa je sve to rasprodao i prilično sredio finansijske prilike u državnoj kasi. Želeo je da stane na put samovolji pretorijanaca te im je branio da nose oružje van službe, a bio je pristao i na podelu vlasti sa Senatom. Ženi nije dozvoljavao da nosi titulu Avgvsta (uzvišena) ni sinu titulu Caesar, jer je tražio da to i zasluže. Njegova štedljivost najviše je smetala pretorijancima koji su ga najzad 28. marta 193. godine posle samo 87. dana vladavine, provalivši u dvor ubili i glavu mu natakli na koplje, te je poneli u svoj tabor.
Novac sa njegovim likom kuje se u rimskoj kovnici.
To su raritetni: zlatni aureus, srebrni denar, mesingani sestercij i dupondij i bakarni as.
Pored kovanja za života postoje i raritetna konsekrativna kovanja za vreme vladavine Septimija Severa. Na njima je aversni natpis: Divvs Pert Pivs Pater. Ova kovanja su pravi unikati bez obzira na metal od koga su kovani.
-
DIDIJE JULIJAN od 29. marta do 2. juna 193. godine.
Nakon ubistva Pertinaksa, pretorijanci pohlepni na novac reše da provere koliko vredi carski tron, pa odluče da carsku titulu ponude na javnoj licitaciji onome ko im da više.
Stari i bogati senator Didije Julijan (Marcvs Didivs Servvs Julianvs) lakom na carsko dostojanstvo, pošao je sa njima u tabor gde je u licitaciji sa Pertinaksovim tastom Sulpicijanom kupio krunu plativši svakom pretorijancu po 25.000 sestercija. Tako je od pretorijanaca 29. marta 193. godine izabran za cara. Narod je bio nezadovoljan ovim izborom, a Senat ga je nerado potvrdio, prinuđen da i njegovoj častoljubivoj ženi Manliji Skantiliji da titulu Avgvsta.
Saznavši da su pretorijanci u Rimu za tri meseca ubili dva cara, vojska u pokrajinama ističe kao kandidate za carski presto svoje vojskovođe. U Panoniji i Iliriji, gde je nekada zapovedao Pertinaks, vojnici izviču za cara Septimija Severa, u Britaniji Klodija Albina, a u Siriji Pescenija Nigera.
Septimije Sever sklapa primirje sa Albinom, pa sa panonskim i rajnim legijama kreće na Rim. Didije Julijan, osetivši da je u bezizlaznoj situaciji, šalje pretorijanskog prefekta u tabor Septimija Severa, da mu bez borbe ponudi carsko dostojanstvo. Sever, kao Pertinaksov ratni drug sa dunavskog limesa, to ne prihvata, ubija pretorijanskog prefekta i traži od Senata i građana Rima, da mu izruče ubice Pertinaksove. Oni u strahu od panonske vojske ubijaju u postelji Didija Julijana 2. juna 193. godine, posle samo 66 dana kukavne vladavine.
Didije Julijan kovao je novac samo u kovnici Roma. To su raritetni: zlatni aureus, srebrni denar i mesingani sestercij i dupondij.
-
PESCENIJE NIGER od 193. do 194. godine.
Car Gaj Pescenije Niger (Caivs Pescennivs Niger) rođen je u Italiji u Akvini negde između 135. i 140. godine, pa je kao Italik u samom Rimu imao dosta svojih simpatizera. Sirijske legije, kojima je od 190. godine bio zapovednik, proglasile su ga za cara u junu 193. godine. Dok je Septimije Sever bio u pohodu na Rim, Nigeru su se priključile i vojne jedinice u Bizantu, kada je sa svojim sirijskim legijama preko moreuza krenuo iz Azije prema evropskom delu carstva.
Sukob između njega i Severa bio je neminovan. Sever ga je najpre potisnuo iz Evrope, goneći ga pređe u Aziju, gde ga pobedi kod Kizika i Nikeje, posle čega se ovaj utvrdio kod Isa, gde je došlo do odlučne bitke u kojoj opet pobeđuje Sever. Niger je kod Antiohije uhvaćen u bekstvu i pogubljen u aprilu 194. godine.
Sever njegovu glavu pošalje u tabor pred Bizant, nebi li mu se grad predao. Bizant mu pruža žilav otpor sve do 196. godine, kada su branitelji bili glađu prisiljeni na predaju.
Haos u Carstvu nastao posle Komodove smrti prekida stogodišnju centalizaciju kovanja novca u Rimu, koju zavodi Vespazijan. Carevi ponovo kuju novac u provincijama, sve dok Septimije Sever kao novi gospodar Carstva, nije ponovo zaveo centralizaciju kovanja novca u dve carske kovnice Rimu i Antiohiji.
Niger je u antiohijskoj kovnici iskovao raritetne zlatne aureuse i srebrne denare.
-
KLODIJE ALBIN od 195. do 197. godine.
Car Klodije Albin (Decimvs Clodivs Septimivs Albinvs) je, kao i Septimije Sever, rodom Afrikanac. U vojsci je brzo napredovao iako je bio blage naravi. U vreme Pertinaksove smrti bio glavni zapovednik britanske vojske, gde su ga u proleće 193. godine izvikali za cara. Klodije Albin je u vremenu od 193. do 195. godine, bio saveznik Septimija Severa, koji ga je nakon pobede nad Didijem Julijanom, da bi imao siguran i miran zapadni deo Carstva, pre polaska u rat sa Nigerom, proglasio za cezara i kovao u Rimu novac sa njegovim likom.
Po nagovoru rimskog Senata, računajući na podršku vojske u Galiji i Španiji, Klodije Albin se 195. godine proglasio za cara, zbog čega je zaratio protiv Septimija Severa, koji ga u bici kod Liona (Lugdunum) pobeđuje, i, nakon njegovog bezuspešnog pokušaja samubistva, naređuje da mu se odrubi glava. Septimije Sever 19. februara 197. godine postaje jedini gospodar Carstva.
Albin je kao cezar od 193. do 195. godine kovao zlatne aureuse i kvinare, srebrni denar, mesingane sestercije i bakarni as. Natpis na aversu je: D Cl Sept Albin Caes. Novac iz ovog perioda je prilično redak i kovan je u kovnici Roma.
U vreme dok je bio car od 195. do 197. godine kuje zlatni aureus, srebrni denar i bakarni as koji je pravi unikat. Ovaj novac se kuje u kovnici Lugdunum (Lion). Natpis na aversu u ovom periodu je: D Cl Sep Alb Avg.
-
SEPTIMIJE SEVER od 193. do 211. godine.
Car Septimije Sever (Lvcivs Septimivs Severvs) rodio se 11. aprila 146. godine u gradu Veliki Leptis u provinciji Afrika na obali zaliva Sirta. Ponosio se svojim punskim poreklom, pe je, kada je postao car, podigo je slavnom Hanibalu divan mermerni spomenik. Gradi uspešnu vojno-političku karijeru. Godine 127. postaje kvestor, a za vreme vladavine cara Komoda 189. godine postaje konzul. Ubistvo cara Pertinaksa 28. marta 193. godine (Severovog ličnog prijatelja i prethodnika na mestu komandanta panonskih legija), bio je razlog da vojnici legije XIIII Gemina, stacionirane na Dunavskom limesu u Panoniji Superior, svoga komandanta Septimija Severa već u aprilu izviču za cara, da bi ga ubrzo priznale sve legije u zapadnom delu Carstva. U međuvremenu itočne legije su za cara proglasile Pescenija Nigera vojnog namesnika u Siriji, a pretorijanci su u Rimu na javnoj licitaciji prodali carski tron Didiju Julijanu.
Septimije je brzo svima pokazao da je pravi Sever (Severvs je na latinskom strogi). U junu 193. godine porazio je Didija Julijana, kaznio Pertinaksove ubice i sahrnio ubijenog cara sa svim počastima uvrstivši ga među bogove. Uklonio je i miljenika rimskoga puka Pescenija Nigera u aprilu 194. godine, nakon poraza koje mu je naneo kod Kizika, Nikeje i Isa u Maloj Aziji. Uspostavivši red i mir u Siriji i drugim istočnim provincijama, valjalo mu se ogledati i sa svojim cezarom, ranije posinjenim Klodijem Albinom, koji se za vreme carevog vojevanja na Istoku, po nagovoru rimskih senatora, a uz podršku vojske iz Galije, Britanije i Španije, od njega odmetnuo i u decembru 195. godine proglasio za cara u zapadnom delu Imperije. U bici kod Liona porazio je Septimije Sever nevernog Klodija Albina, i odrubio mu glavu 19. februra 197. godine, pa definitivno postaje jedini gospodar Carstva.
U njegovo vreme sve legije su izjednačene sa pretorijancima, pa su šanse za napredovanje bile iste, kako kod vojnika u pretorijanskom taboru, tako i kod onih u provinciji. Uz pomoć svojih ilirskih i panonskih legija, razoružao je pretorijance, proterao ih iz Rima i zapretio smrtnom kaznom svakome pretorijancu koji se bude primakao Rimu bliže od 100 milja. Pretorijanci su tako najzad izgubili svoj dotadašnji privilegovani položaj, koji im je davao prioritet da odlučuju o izboru careva.
Nastavlja se proces dalje provincijalizuje i varvarizuje rimske vojske, a kao ustupak vojsci iz zahvalnosti za pomoć u izvojevanju konačne pobede, Septimije Sever konačno dozvoljava legalizaciju vojničkih brakova. U blizini granica vojnicima su deljeni manji kompleksi zemlje, koju su obrađivali zajedno sa svojom porodicom. Vojnicima je povećao plate i uvećao je broj legija po ugroženim graničnim provincijama.
Septimije Sever, koji je i sam bio vrstan pravnik, sasvim je umanjio ulogu Senata, u odnosu na ranija ovlašćenja Senata iz vremena Antonina. On obrazuje svoj carski savet (Consilivm Principis) uvrstivši u njegove redove najistaknutije pravnike toga veremena, među kojima i čuvenog Papinijana, pa je od tada voljom princepsa u nadležnost carskog saveta, prešlo mnogo toga iz dotadašnjeg delokruga Rimskog Senata.
Senatsku blagajnu Erarij, koja je kovala bakarni novac, Sever pretvara u gradsku blagajnu grada Rima, dok Fisk - carska blagajna postaje državna blagajna.
U njegovo vreme se vrši podela slobodnog stanovništva na dva sloja: ugledne tj. Honestiores i sitne ljude Hvmiliores. U prvu kategoriju ulaze senatori, vitezovi i viši oficiri. Ovi uglednici imaju poseban privilegovani tretman u krivičnom zakonodavstvu Carstva. Kasnije se ova podela sve više uočava i prati birokratizaciju državne uprave u III i IV veku.
Glavni oslonac vlasti Septimija Severa bila je vojska. Car je vojnicima ugađao na svaki način, a vojska mu revnosno uzvraća i pomaže da ojača carsku vlast u odnosu na Senat. Kao borac i vojskovođa bio je omiljen kod vojnika. Posle pobede nad Albinom, Septimije Sever ratuje na Istoku sa partskim kraljem Vologazom IV, koji je u međuvremenu napao pogranične oblasti Mesopotamiju, Siriju i vazalnu kraljevinu Jermeniju. U vojnom pohodu protiv Parćana preduzetom od 196. do 198. godine, Sever je ne samo oslobodio ove pokrajine, već je uspelo da ponovo kao nekada car Trajan osvoji Seleukiju i Ktesifon - glavne gradove Parćanske kraljevine. Tada je 100.000 Parćana odvedeno u ropstvo, a sav ratni plen car deli vojsci. Godine 198. Mesopotamija postaje rimska provincija, vojnici su mu u znak zahvalnosti starijeg sina Basijana (Karakala) u aprilu proglasili za Avgusta, a u juni mesecu mlađega Getu za Caesara, a Senat Rimski caru pobedniku dodeljuje naziv Parthicus Maximus. Tako se Septimije pobrinuo da Carstvo naslede njegovi sinovi Karakala i Geta.
Car se 202. godine vraća u Rim, gde 203. godine slavi desetogodišnjicu uspešne vladavine, bogato nagradivši svoju vojsku i rimske građane, koji mu u znak zahvalnosti diže veličanstveni slavoluk koji se očuvao do danas. U vreme njegove vladavine Carstvom se šire kultovi istočnjačkih božanstava: Mitre, Serapisa, Sola i Apolona, a takođe i judeizam i verovanje u Isusa Hrista, pa je car prinuđen da 202. godine donese edikt kojim suzbija širenje ovih religija. Ratoboran i agilan nije uživao u miru, već je pristupio uređivanju utvrđenja na Dunavu i Rajni, a 208. godine prelazi u Britaniju i uspeva mu da izbaci slobodna varvarska plemenima, koja su upala u provinciju Britaniju preko Hadrijanovog bedema, koji Sever obnavlja i pojačava. Nije mu uspeo da završi osvajanje severnog dela ostrva Albion za čega se ozbiljno pripremao, jer iznenada umire 4. februara 211. godine u britanskom gradu Jorku. Kažu da je pred kraj života izjavio: “Veoma sam srećan, što mogu državu koju sam preuzeo sasvim razorenu, predati naslednicima sasvim mirnu”.
Na početku njegove vladavine carske kovnice postoje u Rimu, Laodikeji, Aleksandriji, Emesi i Cezareji. Septimije Sever centralizuje kovanje novca na Rim i Antiohiju. Denar je u međuvremenu devalvirao za 50%.
Za vreme svoje vladavine Septimije Sever kuje sledeće nominale: zlatne aureuse i kvinare, srebrne cistofore, denare i kvinare, mesingane sestercije, dupondije i bakarni as. Najređi su mu zlatni kvinar i srebrni cistofor i kvinar.
Na aversu novca nalazi se njegovo puno ime: Imp(erator) Cae(sar) L(vcivs) Sep(timivs) Sev(ervs) Pert(inax) Avg(vstvs) ili: Severvs Pivs Avg.
Konsekrativna kovanja:
a) U vreme Karakale i Gete, sinova i naslednika Severovih kuju se: zlatni aureus, srebrni denari i mesingani sesterciji sa natpisom Divo Severo Pio.
b) U vreme Trajana Decija kuje se jedan konsekrativni antoninijan sa natpisom Divo Severo.
Kolonijalna kovanja:
U egipatskoj kovnici u Aleksandriji kuje se bilon tetradrahma, a u Cezareji srebrna drahma.
U Antiohiji, Edesi, Hadrijanopolju, Miziji, Megari, Marcianopolisu i u donjoj Meziji u gradu Istrosu kuje se provincijski bronzani novac.
-
KARAKALA od 211. do 217. godine.
Septimije Basijan, docniji car Karakala, rođen je 04. aprila 188. godine, u drugom braku Septimija Severa sa Julijom Domnom. Otac mu 196. godine kao osmogodišjem dečaku dodeljuje titulu Caesar. Septimije Sever 198. godine daje Karakali titulu Avgvstvs, a titulu Caesar daje mlađem sinu Geti. Neposredno pred svoju smrt u Britaniji Septimije Sever daje titulu avgusta i mlađem sinu Geti. Tako imamo dva brata avgusta, a prioritet Karakalin je naznačen samo tako što je on dobio i titulu Pontifex Maximvs. Ostareli car želeo je da mu sinovi živeći u bratskoj slozi, zajedno vladaju, pa im na samrti upućuje savet sasvim u duhu svoga vremena i njegovog ličnog iskustva: "Slažite se, bogato plaćajte vojnike, a za ostalo ne brinite". Na večnu slogu dva careva sina podsećaju nas tada iskovani zlatnici na kojima se Karakala i Geta rukuju, držeći među sobom Viktoriju boginju pobede.
Međutim, braća se nisu mogla složiti, pa su odmah nakon povratka iz Britanije u Rim i apoteoze Severove, rešila da podele carstvo. Po sporazumu Karakala dobija zapadni, a brat mu Geta istočni deo carstva. Granica između dva dela carstva bio je moreuz Bosfor. Tako već 211. godine postoje dva cara od kojih jedan vlada iz Rima, a drugi iz Antiohije i Aleksandrije.
Ime po kome ga znamo Karakala dobija po galskom ogrtaču sa kapuljačom zvanom karakala, koji su rado nosili on i njegovi vojnici. Kao vladar zvanično se nazivao: Imp(erator) Caesar M Avrelivs Antoninvs Avgvstvs (Caracalvs), međutim u natpisu na novcu koristi se skraćeni naziv ili samo deo ovog naziva: Antoninvs Avgvstvs. Svirep i bezobziran po prirodi, nije bio voljan da trpi bratovu upravu na Istoku. Na prevaru domamio je Getu u Rim kod majke Julije Domne, radi navodnog pomirenja. Karakala u februaru 212. godine ubija dvadesetdvogodišnjeg brata Getu u naručju majke, koja uzalud pokušava da ga zaštiti. Od potkupljene vojske dobija naknadnu saglasnost za ovo zlodelo, a kao neposredna žrtva ovog ubistva postaje i čuveni pravnik Papinijan, koji je kao prefekt pretorija za građanske predmete odbio da prizna kao pravedno ubistvo Gete. Na ovome se nažalost njegova zlodela nisu okončala. Karakala naređuje da se svi činovnici, vojni zapovednici i Getini ličnmi prijatelji pobiju, pa je stradalo preko 20 000 ljudi, žena i dece. Uvodi strahovladu, optužuje nedužne bogate građane Rima, izriče smrtne presude, a imovinu osuđenih prisvaja.
U njegovo vreme u Rimu počinje izgradnja Therme- javnog kupatila koje je istovremeno moglo da primi 3.000 posetilaca (koje su konačno završili carevi Elagabal i Sever Aleksandar), a izgradio je i hram bogu Zevsu u sirujskom gradu Balbeku.
Car Karakala 212. godine donosi Edikt kojim se rimsko građansko pravo proširuje na sve provincije i daje gotovo celokupnom slobodnom stanovništvu Carstva. Ovaj zakasneli akt asimilacije provincijskog življa imao je svoju fiskalnu svrhu, jer rasipniku Karakali nije stalo do slobode i prava građana, koliko do ubiranja poreza, budući da se ovim znatno proširuje broj poreskih glava, a njegove potrebe za novcem bile su nezajažljive.
Ratuje sa germanskim narodima Hatima i Alamanima, preduzima kaznene ekspedicije s one strane Rajne, ali mu uspeva da mir izdejstvuje tek potkupljivanjem plemenskih starešina ovih naroda, darujući ih u jesen 213. godine zlatnim medaljonima. Na srednjem i donjem Dunavu ratuje sa Jazigima i Karpima, pa zajedno sa vojskom u leto 214. godine, boravi u ovim našim krajevima, utvrđujući dunavski limes.
Već sledeće 215. godine prodire u Partsku kraljevinu na istoku, koja je bila zaokupljena unutrašnjom borbom za vlast. Karakala umišlja i javno tvrdi da u sebi nosi dušu Aleksandra Makedonskog, pa hoće da kao i on osvoji zemlje na istoku sve do reke Inda. Ali kada se novi partski kralj Vologaz V, pokorio u svemu rimskim zahtevima, on prekida ofanzivu i kreće sa vojskom za Egipat, gde je opljačkao hramove Izide i Serapida i izvršio pravi pokolj stanovništva Aleksandrije zbog otpora njegovim odlukama. Godine 216. Karakala kreće u novi pohod protiv Parćana. Od partskoga kralja Artabana traži da mu da kćer za ženu, pa kada ovaj to odbija, prebacuje se sa vojskom preko Tigra i pljačka gradove u Mediji, ne poštedevši ni grobnice partskih kraljeva. Kada najzad kralj Artaban popušta njegovim zahtevima, očekujući svadbu i pomirenje, Karakala uvek željan rata i pljačke ponovo napada Parćane, tako da se Artaban jedva spasao bekstvom u istočne provincije svoje kraljevine. Karakala zahteva od Rimljana da, kao nekada Makedonci, krenu dalje na istok - ka Indiji. Vojnicima nije do ratovanja, pa organizuju zaveru i negde između gradova Edese i Kare u Mesopotamiji, 8. aprila 217. godine ubijaju Karakalu, a za cara izviču Afrikanca prefekta Makrina.
Od vremena Karakale počinje naglo kvarenje novca: rimski zlatnik aureus svodi se na težinu od svega 6,55 grama, odnosno 50 komada od jedne funte zlata. Bilo je i kovanja koja su bila samo posrebreno olovo i pozlaćeni bakar, jer Karakali je trebalo veoma mnogo novca da bi plaćao svoje dugove i potkupljivao vojsku.
Karakala 215. godine reformiše kovanje novca i pušta u opticaj novi tip srebrnjaka, koji se po njemu naziva antoninijan (Argentevs Antoninianvs) težine 5,45 grama, izrađen od loše legure sa jedva 20% srebra. Antoninijan je dvostruki denar, prepoznatljiv je po zrakastoj (radijalnoj) kruni na glavama careva, a biste carica na antoninijanima smeštene su na mesečevom srpu. Antoninijani ubrzo gotovo sasvim potiskuju denare, ali vremenom i sami postaju bezvredni posrebren bakar u godinama kriza koje dolaze.
Carska kovnica postoji samo u Rimu.
Kao cezar Karakala u vremenu od 196. do 198. godine kuje sledeće novce: zlatni aureus, srebrni denar, mesingani sestercij i bakarni as.
Novac iz ovog perioda raspoznaje se po tome što se u natpisu na aversu nalazi titula Caes(ar), a bista je bez lovorovog venca.
Od 198. godine, kada dobija titulu avgustus, pa do njegovog ubistva 217. godine, u natpisu na aversu novca je ova titula u skraćenom obliku: Avg ili čitava: Avgvstvs.
Na Karakalinom novcu redovno se od 198. godine, kada dobija titulu avgusta nalazi i oznaka: TR P skraćenica za Tribunicia Potestas, koja se svake godine ponovo dodeljivala rimskim carevima. Prve godine oznaka je samo TR P, druge godine TR P II, naredne TR P III i tako zaključno sa 217. godinom kada je Karakala ubijen, pa novac kovan te godine ima oznaku TR P XX.
Karakala kuje sledeće nominale: zlatni aureus i dvostruki aureus, kao i zlatni kvinar, srebrni cistoforus, antoninijan i denar i kvinar, mesingani sestercij i bakarni as.
Konsekrativna kovanja:
U vreme Elagabala kuju se raritetni konsekrativni denar i sestercij sa natpisom: Divo Antonino Magno na aversu i likom Karakale.
U njegovo vreme se kuju se provincijski bronzani novci: u Pautaliji u Trakiji, u gradu Tomi u Donjoj Meziji, na Korkiri, u bitinijskoj Nikomediji, u Ilionu (Troja), u jonijskom gradu Efesu, u Alabandi u Kariji, u Galatiji, u sirijskoj Antiohiji, Bejrutu u Fenikiji, i u mesopotamiskim tvrđavama Kari i Gabali.
-
GETA od 209. do 212. godine.
Car Geta (Publivs Septimivs Antoninvs Geta) je mlađi sin Septimija Severa i Julije Domne, rođen 27. maja 189. godine u Rimu.
Godine 198. kao devetogodišnji dečak Geta dobija titulu Caesar, a tek pred smrt Septimija Severa, dobija carsku vlast i titulu Avgvstvs.
Sever je video da on i stariji brat Karakala ne žive u ljubavi i nastojao da ih na sve moguće načine pomiri. Međutim, odmah posle njegove smrti u Jorku gde se bio nastanio, braća su zajedno sa majkom Julijom Domnom otišla iz Britanije u Rim. U Rimu su se netrpeljiva braća odmah razdelila. Podelili su vojsku, mornaricu, carsku palatu, pa su se dogovorili i državu da podele, tako da Geta vlada azijskim, a Karakala njenim evropskim delom, a da granica bude moreuz Bosfor. Geta je trebao da ima svoj senat sačinjen od Azijata, a Karakala svoj od Evropljana. Međusobne svađe najzad su završene tragično, vlastoljubivi Karakala, ubija u februaru 212. godine dvadesettrogodišnjeg brata Getu u naručju majke Julije Domne, samo godinu dana nakon smrti Septimija Severa. Geta je proglašen neprijateljem domovine, njegovi kipovi su porušeni, a ime mu je brisno sa svih spomenika i iz zvaničnih spisa, što se i danas može videti na slavoluku njihovog oca cara Septimija Severa (Abolitio Nominis). Kada je Karakala od čuvenog pravnika Papinijana zahtevao da biranim rečima opravda ubistvo Gete, ovaj mu je odgovorio: “Lakše je počiniti bratoubistvo, nego li ga opravdati. Optužiti nedužno ubijenog, znači ubiti ga dva puta” Okrutni Karakala ga je likvidirao odmah nakon ovog odgovora.
Geta je kovao novac, najpre kao cezar, a kasnije kao avgust u kovnicama Roma i Laodikeja.
Kao Caesar pod Septimijem Severom i Karakalom kuje novac od 198 do 209. godine. Iz tog vremena najređi mu je zlatni i srebrni kvinar i sestercij. Natpis na aversu iz tog vremena je najčešće: P Sept(imivs) Geta Caes.
Kao car (Avgvstvs) kuje novac u vreme vladavine Severa i Karakale od 209. do 211. godine i posle smrti njihovog oca 211. do 212. godine, kao suvladar Karakalin. To su zlatni aureus, srebrni denar, mesingani sestercij i dupondij i as. Najređi su sestercij i dupondij iz tog perioda. Natpis na aversu iz tog perioda sadrži i titulu Avg(vstvs).
U kolonijama se kuje provincijski bakarni novac u Trakiji, Joniji, Bitiniji i Siriji.
-
MAKRIN od 217. do 218. godine.
Car Makrin (Marcvs Opellivs Macrinvs) rodio se 164. godine u mauritanskoj Cezareji u današnjem Alžiru. Poreklo mu nije sasvim rasvetljeno, ali se zna da je u ranoj mladosti bio borac gladijator. Njegov uspon počinje još u vreme Septimija Severa, koji ga imenuje za nadzornika svih pošta. Pod Karakalom postao je zastupnik carske blagajne, pa pretorijanski prefekt. Po njegovom nalogu, ili pre će biti za njegov novac, našao se plaćeni ubica (centurion Marcijal kome je par dana pre toga po carevom nalogu pogubljen brat), koji je ubio Karakalu. Sam je sebi uzeo ime Severovo, a svome sinu daje ime Antonin. Kako je ubica odmah likvidiran, nije se znalo ko stoji iza ubistva, a Makrin je vešto odglumio ožalošćenost za Karakalom, pa ga je vojska 12. aprila 217. godine proglasila za cara.
Za vreme kratkotrajne vladavine od samo 14 meseci nije se ničim osobito proslavio. Sa Parćanima je zaključio mir posle neodlučnog rata tokom leta i jeseni iste godine, a ipak kuje denar sa natpisom Victoria Parthica, baš kao da ih je porazio. Popustljivi Makrin mladome jermenskom kramju Tiridadu vraća krunu i oslobađa zarobljenike, a pravio je i ustupke varvarima na donjem Dunavu, vrativši im taoce koje je uzeo Karakala. Pokušao je da uspostavi stegu nad vojskom i da podeli vlast sa Senatom, što se raspusnim vojnicima nije svidelo.
Moćna porodica Julije Domne iz Emese u Siriji, koja je upravljala hramom boga sunca, ubrzo mu je došla glave i na taj način se osvetila za smrt Karakalinu koji i sam potiče (sa ženske strane) od ove sirijske svešteničke porodice. Sirijci su znali da je Karakala bio miljenik vojske, pa su razglasili da je Makrin naručio i platio njegovo ubistvo. Nakon toga mladoga Basijana sveštenika sirijskog boga Elagabala proglasili su sinom Karakalinim. pa su najzad dobro plativši vojnike garnizona u Emesi, uspeli da vojsku pridobiju za sebe, pobune protiv Makrina i 16. maja 218. godine proglase Basijana za cara pod imenom Antonin.
Da bi i sam pridobio pohlepne vojnike, koji za novac hrle pod stegove cara dečaka Antonina (Elagabala), car Makrin u junu mesecu, prilikom imenovanja svoga sina Diadumenijana za Avgvstvsa, daruje svakog legionara sa 1.000 denara i obećava im još po 4.ooo denara. Sudbina se postarala da ovo carsko obećanje nikada ne bude ispunjeno. Do odlučnog sukoba sa Elagabalovim trupama dolazi kod Antiohije, gde je Makrin kukavički pobegao sa bojnog polja. Prerušen pokušava da se brodom prebaci do Evrope, ali je ubrzo otkriven i likvidiran 8. avgusta 218. godine. Pre toga ubijen mu je i sin Diadumenijan pri pokušaju bekstva u Partsku kraljevinu.
Makrin kuje novac u kovnici Roma i verovatno u Antiohiji. To su: zlatni aureus i kvinar, srebrni antoninijan, denar i kvinar, reducirane mesingane sestercije i dupondije (koji tada teže umesto ranijih 13,64 grama, samo 11,69 grama) i ase. Od sveg njegovog novca najređi je srebrni kvinar.
U Antiohijskoj kovnici kovan je i provincijski bronzani novac.
-
ELAGABAL od 218. do 222. godine.
Car Elagabal (Varivs Avitvs Bassianvs), sin Varija Marcela i Julije Semije, kćeri Julije Meze (sestra Julije Domne), rodio se u Emesi 205. godine. Kao trinajstogodišnjeg dečaka, njegov rod ga je učinio sveštenikom boga sunca Heliogabala (Helios=sunce) tj. Elagabala, čiji je hram bio u Emesi i kojim su već generacijama upravljali ljudi, a još češće žene iz roda Julije Domne.
Ova bogata i moćna porodica dala je carstvu nekoliko careva. Uspeli su da potkupe vojsku, likvidiraju Makrina i sina mu Dijadumenijana, pa da 218. godine za cara proglase ovog dečaka. Ime Elagabal mu je kasnije narod dao, a njegovo novo ime po preuzimanju vlasti bilo je Marko Aurelije Antonin (Marcvs Avrelivs Antoninvs), koje uzima vezujući se za lozu Antonina i Marka Aurelija koga je smatrao svojim uzorom, ali se nije potrudio ni da mu bude sličan.
U Rim dolazi tek na nagovor svoje majke, gde je sa sobom iz Emese doneo i svog boga Elagabala - veliki crni meteorski kamen sa isklesanim orlom na njemu, (Idol sličan crnom meteorskom kamenu u Meki, kuda danas Muslimani odlaze na hodočašće). Ubrzo po dolasku u Rim, pokazao se zločincem gorim od Nerona. Ponosne rimske senatore car javno naziva robovima u togama. Umesto tradicionalne rimske religije, na silu uvodi verovanje u Elagabala i obavezu žrtvovanja lepih dečaka ovom bogu - kamenu. Njegove orgije i silne ženidbe, ubistva nedužnih građana šminkanje i oblačenje u ženske haljine, pomorske bitke u ribnjacima nepunjenim vinom, rasipništvo i perverzija svake vrste, učinili su ga ubrzo omraženim i kod naroda i kod vojske.
Mudre žene emeske Julija Meza i Julija Mameja - osetivši da mu se bliži kraj - da bi sačuvale vlast u svome rodu, uspele su nagovoriti Elagabala, da uzme za suvladara kao Caesara svog sestrića Aleksijana - kasnijeg cara Alaksandra Severa. Ovaj tri godine mlađi dečak, sušta suprotnost Elagabalu, ubrzo je postao miljenik vojnika.
Elagabal osetivši da mu je Aleksijan ozbiljan takmac, najpre pokušava da ga otruje, pa zatim traži od senata da mu oduzme titulu Caesara i daje nalog ubicama da ga likvidirju. To izaziva neočekivanu reakciju vojske, koja carevića Aleksijana uzima u zaštitu, a od Elagabala zahteva da promeni svoje nedolično ponašanje. U svirepom obračunu 6. marta 222. godine nastalom između pretorijanaca pristalica Elagobala i njegove majke Semije, s jedne strane i pretorijanaca koji su uzeli u zaštitu mladoga carevića Aleksijana i njegovu majku Juliju Mameju, sa druge strane, pobijeni su svi privrženici Elagabalovi, a njega su najzad našli skrivenog u taborskom klozetu, otkud su ga izvukli i pogubili, vukući mu telo ulicama gradskim. Rimski senat proglašava Elagabala nepoštenim i zloglasnim i po volji pretorijanaca bira mladoga Aleksijana za cara, koji vlada pod imenom Aleksandar Sever.
Novac za vreme vladavine Elagabala kuje u kovnicama Antiohija i Roma. To su: zlatni aurej, srebrni antoninijan, denar i kvinar, kao i sestercij, dupondij i as.
U kolonijama i provincijama na istoku kuju novac sa njegovim likom i to: u Antiohiji i Aleksandriji bilon tetradrahme, a bronzane komade u Amfipolisu u Makedoniji, Filipopolisu u Trakiji, Cezareji u Kapadokiji, Sidonu, Bejrutu i Tiru u Fenikiji i najzad u njegovom rodnom gradu Edesi u Siriji.
-
ALEKSANDAR SEVER od 222. do 235. godine.
Aleksandar Basijan rodio se 208. godine. On je brat od tetke cara Elagabala, koji je 221. godine prinuđen da ga adoptira, da mu da titulu Caesara i uzme ga za suvladara.
Kao car vlada od 222. godine pod imenom: Imp(erator) Caesar M(arcvs) Avrelivs Severvs Alexander Avgvstvs. Došao je na vlast sa nepunih 14 godina, pa su Carstvom na početku njegove vladavine, faktički vladale dve mudre i sposobne žene, njegova majka Julija Mameja i baka Julija Meza. One formiraju carsko veće (Consilivm Principis) u promenljivom sastavu od 20 do 5o najuglednijih senatora, čiji se obim i struktura određuju prema odlikama koje se u senatu moraju donositi. Zato su u vreme njegove vladavine odnosi sa Senatom veoma prisni i dobri, kao u vreme vladavine careva iz dinastije Antonina. Senatori ponovo vode glavnu ulogu u carskom savetu, što od vremena Septimija Severa nije zabeleženo. Popravlja se kvalitet kovanog novca, garantuje se pravna sigurnost građana i njihove imovine, a božanstva stare rimske religije, vraćena su u njihove hramove odakle ih je Elagabal odstranio. Car se ličnim primerom zalagao za versku toleranciju (u njegovo vreme hrišćani podižu svoje prve hramove) i poštovanje zakonitosti, ispoljavajući iskrenu ljubav i veliku darežljivost prema rimskom plebsu (sirotinji).
Aleksandar Sever i Rimski Senat nastoje da i vojsku stave pod kontrolu, pa na predlog carice majke Julije Mameje 222. godine postavljaju za glavnog vojnog savetnika sa širokim ovlašćenjima uglednog senatora i najpoznatijeg pravnika toga vremena Ulpinijana. Svojom strogošću i doslednošću u zavođenju reda među lakomim i nasilnim vojnicima (osobito među pretorijancima), Ulpijan im se veoma zamerio. Kada je 228. godine na smrt osudio pretorijanskog prefekta i zaverenike, koji su ga zbog nametanja discipline hteli smaknuti, vojnička rulja ga je ubila na očigled bespomoćnog cara Aleksandra Severa. Prema svedočenju Kasija Diona vojskovođe, konzula i hroničara iz toga vremena, ugled cara posle ovoga bio je ozbiljno poljuljan među vojnicima, oduvek odanim i poslušnim prema strogim carevima, koji su im znali uterati stah u kosti, a blagom i dobroćudnom Aleksandru Severu ta je stogost nedostajala.
U njegovo vreme ratuje se na Istoku sa novoformiranom persijskom državom dinastije Sasanida, koja zamenjuje starog i bespomoćnog istočnog suseda Partsku kraljevinu. Rodonačelnik ove dinastije car Ardašir je 230. godine osvojio Mesopotamiju i počeo da upada u Siriju i maloazijske provincije, stavljajući Rimljanima do znanja, kako hoće da povrate sve azijske provincije i ponovo uspostave Darijevo carstvo. Sever Aleksandar prikuplja legije iz evropskog dela carstva pa preko Ilirije, Trakije i Male Azije kreće u pohod protiv Persijanaca. Uspeva mu da napadajući neprijatelja iz tri pravca 231. i 232. godine oslobodi otete provincije, što je gotovo iscrpilo državnu blagajnu.
Sa pobedničkim legijama Aleksandar Sever vraća se u evropski deo Carstva i neodlučno ratuje sa Germanima na rajnskoj granici od 234. do 235. godine. Njegova nesposobnost, da odlučnimj bitkama suzbije Germane i spremnost da državnim novcem kupi mir sa njima, ozlovoljila je vojnike. Tome je nesumnjivo doprinelo i prisustvo škrte carice majke Julije Mameje, koja u germanskom ratu prati mladoga cara sve do Majnca. Nezadovoljni vojnici pripadnici panonske legije izvikali su 19. marta za cara svoga vođu junačinu Maksimina Tračanina, a 22. marta 235. godine, po svedočenju Herodijana, “ubijaju škrtu gospođu i malodušnoga dečaka” - dvadesetsedmogodišnjeg cara Aleksandra Severa i njegovu majku Juliju Mameju, čime se okončava vladavina dinastije Severa i otpočinje vreme vojničkih careva.
U vreme vladavine Aleksandra Severa novac se kuje na zapadu u Rimu, a na istoku u Antiohiji, koju su ovi sirijski vladari uvrstili u carske kovnice.
U vreme vladavine Elagabala, kao cezar i njegov suvladar od 221do 222. godine Aleksandar Sever kuje: zlatni aureus, srebrni denar i mesingani sestercij i bakarni as. Na predstavi na aversu se vidi da je mali gologlavi dečačić a iz natpisa se vidi da nosi titulu: Caes.
Carska kovanja u vremenu od 222. godine do njegovog ubistva 235. godine raspoznaju se po tom što se natpis na aversu završava sa: Avg(vstvs).
Kao car kuje: zlatni aureus i kvinar, srebrni denar i kvinar, mesingani sestercij i dupondij i bakarni as.
Sever Aleksandar ne kuje antoninijane, ali u vreme Trajana Decija kuje se konsekrativni srebrni antoninijan sa njegovim likom i natpisom na aversu: Divo Alexandro.
U kolonijama se kuje provincijska bronza u tračkom Bizantu, Efesu, Kilikiji, u Magneziji na Meandru, u Seleukiji u Siriji, u Kari u Mesopotamiji i u Nizibusu. U Aleksandriji u Egiptu kuje se više kovanja bilon tetradrahme, sa predstavama raznih istočnjačkih božanstava.