Ako je samostalnost rimskog vajarstva i slikarstva i bila dovođena u pitanje, rimska arhitektura je stvaralački podvig takvog opsega da će ućutkati sve slične sumnje. Štaviše, njen razvoj je od samog početka odražavao specifično rimski način privatnog i javnog života, tako da su svi elementi pozajmljeni od Etruraca i Grka ubrzo dobili nesumnjivo rimsko obeležje. Te veze s prošlošću su najjače u tipovima hrama koji su se razvili tokom poslednjih godina republikanskog razdoblja, herojskog doba rimske ekspanzije.

U rimskoj arhitekturi pojavljuje se shvatanje koje ne zatvara, već pokriva prostor – i statičnost jeste jedna nova karakteristika. Bazilikarni oblik takođe je karakteristika rimske arhitekture. Uzimajući grčke elemente, Rimljani su stekli preduslove za monumentalnost, tako i sasvim nove pojmove kao što je luk i svod bez kojih ne bi postojala arhitektura Zapada. Rimljani su shvatili etrurski polukružni luk i koristili sve njegove mogućnosti. Ređanjem lukova u istom smeru dobija se obličasti svod, a ukrštanjem dva obličasta svoda pod uglom od 90º stvara se krstasti svod. Rotacijom polukružnog luka za 360º stvara se kupola ( najpoznatija je Hadrijanova kupola Panteona ). Sve ove rimske konstrukcije izvedene su zahvaljujući jednom od najvećih dostignuća rimske civilizacije, a to je cement ( oko 4. veka pre nove ere ). Od 2. veka pre nove ere u rimskoj arhitekturi se upotrebljava i beton, u koji se može umešati kamen i tako ga je lakše oblikovati. Na taj način su izgrađeni mnogi objekti, a elementi luka i kupola koje on omogućava su postali karakteristika rimske arhitekture.

Koloseum, jedna od najpoznatijih rimskih gradjevina, bio je ogroman amfiteatar za gladijatorske igre u središtu Rima. Završen 80. godine n. e. on je, izraženo masom, jedna od najvećih individualnih građevina na celom svetu; dok je bio čitav, mogao je da primi preko 50.000 gledalaca. Jezgro od betona sa kilometrima dugih zasvodenih hodnika i stepeništa jeste remek-delo građevinske veštine kojim je regulisan neometan prilaz areni i izlazak iz nje. Tu je primenjen već poznati poluobličasti svod i jedan složeniji oblik, krstasti svod, koji je dobijen presekom dvaju poluobličastih svodova pod pravim uglom.

Luci, svodovi i upotreba betona dozvolili su Rimljanima, prvi put u istoriji arhitekture, da stvore velike unutrašnje prostore. Ovi su bili korišćeni naročito u velikim kupatilima, koja su postala značajna središta društvenog života u carskom Rimu. Iskustvo koje je ovde bilo stečeno moglo se potom preneti na druge, tradicionalnije tipove zgrada, katkada s revolucionarnim rezultatima. Najočitiji je, možda, primer ovog postupka na čuvenom rimskom Panteonu, veoma velikom hramu kružne osnove sa početka II veka, čija je unutrašnjost najbolje očuvana i najimpresivnija od svih unutrašnjosti građevina koje su se dosad sačuvale.

Koloseum u Rimu

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete


Koloseum, izvornog imena 'Flavijev amfiteatar' (lat. Amphitheatrum Flavium), jedan je od najlepših primeraka rimske arhitekture u istoriji. Današnje ime dobio je po kolosalnoj skulpturi cara Nerona, koja se u prošlosti nalazila ispred amfiteatra, a samo mesto bilo je najpoznatije kao poprište krvavih gladijatorskih borbi i lova na životinje, koje je moglo posmatrati 50-ak hiljada gledalaca. Prema nekih zapisima, održavale su se čak i pomorske bitke s pravim brodovima, a za te je događaje Koloseum bivao potpuno ispunjen vodom. U slučaju požara, celo mesto moglo se isprazniti za desetak minuta, što je činjenica koje se niti današnji najmoderniji stadioni ne bi posramili. Postojalo je i 80 ulaza/izlaza, od kojih su 4 bila za cara i političku elitu, dok su ostali bili za građanstvo.

Gradnja je započela između 70. i 72. godine, za vreme cara Vespazijana iz porodice Flavijevaca, a završena je 80. godine, u vreme vladavine njegovog sina Tita. Pre gradnje to je područje bilo spaljeno i 'očišćeno' Neronovim požarom, koji je nakon toga izgradio vilu 'Domus Aurea', s veštačkim jezerom i brojnim vrtovima. Nakon Vespazijanovog dolaska na vlast jezero se zatrpalo, a celo područje pretvorilo u ogromno gradilište.

Iako se u to vreme većina arena gradila izvan gradskih središta, careva težnja bila je napraviti grandioznu građevinu u srcu Rima. Svečanost otvaranja trajala je punih 100 dana, što je i jedan od najboljih primera primene poznate uzrečice 'hleba i igara', čime su tadašnji vladari učvršćivali svoju popularnost. Ulaz je bio slobodan za sve rimske građane, a zavisno od toga gde su sedili u gledalištu, moglo se videti kakav status uživaju u društvu. Što ste bili bliže borilačkoj areni, poput cara, Vestalki i senatora, to ste bili 'važniji'. Sva mesta su bila tačno označena, a iako je većina građana bila dobrodošla, grobari, glumci i bivši gladijatori ipak nisu smeli ući unutra.

Amfiteatar je izgrađen u eliptičnom obliku, sa sedištima koja se koso spuštaju prema borilištu, tj. areni. Dugačak je 189 metara, širok 156 metara, dok su spoljašnji zidovi visoki 48 metara, što je jednako visini zgrade od 15-ak spratova. Arkade na zidnom plaštu nalaze se na tri etaže, kroz koje je arena dobijala preko potrebnu svetlost i vazduh, a ispočetka su bile ukrašene predivnim skulpturama. Prema potrebi, postojala je čak i mogućnost da se pokretnim krovom, tj. ceradom od platna, prekrije 2/3 amfiteatra. Sve za cilj stvaranja većih spektakularnih događanja.

Car Domicijan, Titov brat, kasnije je izgradio i podzemne prolaze i tunele ispod samog borilišta, u kojima su se nalazili robovi i životinje, koji su svojevrsnim liftovima dovođeni direktno u arenu.

Koloseum svoj današnji oblik 'duguje' požarima i potresima, a najviše činjenici da je tokom srednjeg veka služio kao građevinski materijal za druge gradske građevine, sve dok ga u 18. veku papa Benedikt XIV. nije proglasio za sveto mesto, simbol hrišćanskog mučeništva i stradanja. Na mestu gde je tada postavljen krst, u 20. i 21. veku svakog Velikog petka započinje procesija Križnog puta.

Kao bivše mesto mučenja, Koloseum i u današnje vreme prenosi snažnu poruku. Naime, svaki put kad se nekome ko je osuđen na smrt ta ista presuda ublaži ili ukine, bela noćna rasveta pretvori se u zlatnu, simbolizujući tako borbu protiv smrtne kazne.

Kolika je u prošlosti, ali i danas, važnost ovog mesta za Rim i njegove građane, najbolji dokaz je i ovaj epigram: 'Dok Koloseum stoji, stajaće i Rim; kad Koloseum padne, past će i Rim; kad padne Rim, past će i svet.'

Uz brojne istorijske činjenice, donosimo vam i nekoliko praktičnih. Najlakši način kako doći do Flavijevog amfiteatra je podzemna željeznica, a silazi se na stanici Colosseo, linija B. Za ulazak unutra neretko se čeka u redovima, ali ukoliko imate Roma Pass ili za vodiča angažujete neke od studenata istorije umetnosti, koji na taj način zarađuju dodatni džeparac, možete ući na poseban ulaz. Pojedinačna ulaznica je inače 16 €, a važi i kao ulaznica na obližnje brdo Palatin i Forum Romanum. Radno vreme je od 9h, zimi se zatvara u 16h, a u ostatku godine zna biti otvoren sve do 19h, zavisno koje je tačno doba godine.

Dioklecijanova palata

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete


Dioklecijanova palata je građevina u Splitu, u Dalmaciji, današnja Hrvatska koju je izgradio car Dioklecijan u 3. veku. U vreme kada je građena nije postojao grad Split, već je grad kasnije izgrađen unutar i oko palate. Latinski naziv grada, Spalatium, znači „mala palata“.

Dioklecijan je dao da se ova velika palata sazida kako bi u njoj proveo poslednje godine života posle abdikacije 1. maja 305. Sagrađena je u zalivu koji se nalazi na južnoj strani malog poluostrva koji zadire u Jadransko more sa dalmatinske obale, 6,5 km udaljenom od Solina (Salona), glavnog grada rimske provincije Dalmacije. Teren na kome je palata sagrađena se blago naginje ka moru. To je tipično karstni teren, niski krečnjački grebeni koji se pružaju od istoka ka zapadu s pukotinom od laporca između njih.

Ova palata je danas srce unutrašnjeg grada Splita gde se mogu naći najznačajnije istorijske građevine. Važnost Dioklecijanove palate daleko nadilazi njen lokalni značaj zbog dobre očuvanosti i građevina iz kasnijih istorijskih perioda, od rimskih vremena pa nadalje, koji daju posebnu draž starom Splitu. Palata je jedna od najpoznatijih arhitektonskih i kulturnih građevina na hrvatskoj jadranskoj obali i zauzima značajno mesto u mediteranskoj, evropskoj i svetskoj baštini.

U novembru 1979. UNESKO je prihvatio predlog da se istorijski centar Splita, sagrađen oko palate, uključi na listu Svetske baštine.

Osnova palate je nepravilni pravougaonik s kulama na zapadnom, severnom i istočnom pročelju. Ona kombinuje vrednosti luksuzne vile s vojničkim logorom, sa širokim kapijama i osmatračnicama. Palata je okružena zidinama, i u svoje vreme je u njoj stanovalo preko 9.000 ljudi.

Jedino južno pročelje, koje se uzdiže direktno sa, ili vrlo blizu mora, nije zaštićeno zidovima. Razvijena arhitektonska kompozicija galerija s arkadama na višim spratovima razlikuje se od grubljeg izgleda ostala tri pročelja. Monumentalne kapije u sredini svakog od ovih zidova vode do unutrašnjeg dvorišta. Južna Morska kapija je jednostavnijeg izgleda i manjih dimenzija od ostale tri. Verovatno je njena prvobitna namena bila da bude privatni imperatorov prolaz ka luci ili kao ulaz za snabdevanje.

Dualistička priroda arhitektonskog plana, koji je i vila i kastrum, uočljiva je i u uređenju unutrašnjosti. Poprečni put (decumanus) koji povezuje istočne i zapadne kapije deli čitav kompleks na dve polovine. U južnoj polovini nalaze se luksuznije građevine: imperatorov stan, javni i privatni, i kultne građevine. Imperatorov stan je okrenut ka morskoj obali. Zbog toga što nagnuti teren stvara razliku u nivoima, stan se nalazi iznad nižih građevina. Iako su kroz vekove služile kao odlagalište otpada ove niže građevine su dobro sačuvane, pružajući dokaz o izvornom izgledu i rasporedu gornjih prostorija.

Monumentalno dvorište, zvano peristil, omogućava severni pristup imperatorovim odajama. On je takođe prilaz Dioklecijanovom mauzoleju na istoku i trima hramovima na zapadu.

Severna polovina palate, koja je podeljena na dva dela glavnom uzdužnom ulicom (cardo) koja vodi od Severne kapije do peristila, manje je očuvana. Pretpostavlja se da je svako od ovih delova činilo velike stambene komplekse, u kojima su živeli vojnici i sluge, a verovatno je imao i druge namene. Oba dela su verovatno sa svih strana bila okružena ulicama. U podnožju zidina nalazile su se pravougao zgrade, verovatno skladišta.

Palata je zidana lokalnim krečnjačkim kamenom visokog kvaliteta, uglavnom iz kamenoloma sa ostrva Brača; pesak je uziman iz obližnjih reka, a cigle su pravljene i solinskim i drugim radionicama. Deo materijala za dekoraciju je uvezen: egipatski granitni stubovi i sfinge, fini mermer za oblogu i kapitele proizveden je u radionicama u Prokonesu (Proconnesos) u Grčkoj.

Voda za palatu dovođena je iz reke Jadra blizu Solina. I danas se mogu videti impresivni ostaci akvadukta duž puta od Splita do Solina. Akvedukt je znatno restauriran u 19. veku.

Trajanov slavoluk


Pre gotovo nepune dve hiljade godina, točnije u 2. veku kroz rimsko-liburnski grad Asseriju predvodeći čitavu vojsku na putu u Daciju, prošao je i jedan od najvažnijih rimskih careva, poznati car Trajan. U spomen tog događaja stanovnici Asserije, Asserijati su podigli slavoluk cara Trajana na severnom delu ulaza u grad. Delovi čuvenog Trajanovog slavoluka i danas su vidljivi i svedoče o monumentalnosti same građevine.

Hadrijanov zid

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete


U vreme vladavine cara Hadrijana (117-138. gne), Rim je bio na vrhuncu moći. Država se prostirala od severne Afrike do severa Engleske, od Iberijskog polustrva do Bliskog istoka. Da bi se zaštitili od upada divljih plemena sa severa, uglavnom Pikta, starosedelaca Kaledonije (današnje Škotske), održali političku i ekonomsku stabilnost i mir na svojim teritorijama, Rimljani su utvrđivali svoje severne granice. Među njima, Hadrijanov zid je ono što je i danas vidljivo. Zid označava severnu granicu carstva i predstavlja najutvrđeniji deo granica antičkog Rima.

Za vreme početka gradnje uzima se 122. gne, kada je Hadrijan došao u taj deo svoje carevine. Stigao je umoran od saznanja da se sudara sa sve brojnijim teškoćama održavanja vlasti u nesigurnim prostorima Egipta, Judeje, Libije i Mauritanije. Njegova rešenost da, gde god može, fizički utvrdi odbranu carevine, dovela je do podizanje zida. Jer, trebalo je braniti se od čestih upada divljih plemena sa severa, trebalo je osigurati trgovačke puteve i navalu civilnog stanovništva koje je u brojnim zbegovima tražilo sigurnost na jugu, tamo gde su vlast držali Rimljani.
Da bi se radovi mogli odvijati, Hadrijan je smanjio broj vojnika na prostoru između reka Tajn i Hjumber i uputio ih na poslove obezbeđenja i gradnje utvrde na severu. Osnovnim planom bilo je predviđena da se, za šest godina, pored zida, celom dužinom produbi jarak na severnoj strani i da se izgradi osamdeset karaula sa vratnicama, na razmaku od jedne rimske milje (zid se pruža dužinom od 80 rimskih milja, što je 117 km).


Građenje je počelo od istočne obale, uz učešće vojnika iz tri vojna okruga sa juga. Rad je izvođen tako što je svaka grupa radnika i vojnika zidala male tvrđave na razdaljini od oko 8 km a potom su dolazili drugi da podignu zid i iskopaju jarak. Za gradivni materijal korišćeni su kameni blokovi, gvožđe, pesak i drvo. U prvih par godina podignuto je 14 od ukupno 17 predviđenih tvrđava. U svakoj je potom smešteno između 500 i 1000 vojnika.

Gradnja je trajala nešto duže nego što se na početku predviđalo - gotovo celu deceniju. Po završetku, iz zatalasanog tla, zabeleo se dug zid između istočne i zapadne obale. Gde god se mogli, graditelji su koristili prirodne odlike terena, što je uslovilo da zid ne bude svuda jednakih dimenzija. Negde je sužen na manje od 2 m.

Car Septimije Sever (193-211. gne) obnovio ga je u vreme svoje vladavine. Ali, pri kraju 4. veka ne, sve češći napadi varvara, propadanje
ekonomije i vojno slabljenje na svim granicama carstva, ugrozili su opstanak Rimljana na severu Engleske. Do 410. godine rimski upravitelji i vojnici su otišli ostavivši lokalno stanovništvo bez zaštite. Budući da oni nisu imali gde da odu, morali su da se sami organizuju i brane.
Neki delovi zida potpali su pod vlast varvara već u 5. veku, o čemu svedoče zapisi u Historia Ecclesiastica.Vremenom zid je napušten i urušen. U novijim vekovima, razgrađivan je od strane lokalnog stanovništva koje je koristilo kamenje za druge građevine.

Tridesetih godina 19. veka izvesni Džon Klejton pokušao je da, gotovo entuzijastički, sačuva zid od daljeg propadanja i razvlačenja kamenih blokova. To mu je delimično uspelo time što je pokupovao zemlje sa obe strane zida za koliko je imao novca i potom na tom prostoru vršio arheološka istraživanja. Po smrti Klejtona, njegovi naslednici su sve izgubili na kocki.
S
hvatanja novijih vremena uticala su da se sačuva ono šta je ostalo. Danas je Hadrijanov zid jedan od najznačajnih istorijskih spomenika u Engleskoj.

Trajanov most

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete


 Trajanov most bio je prvi most načinjen na Dunavu i pravo graditeljsko čudo antičkog sveta. Kao i ostali Trajanovi graditeljski poduhvati na ovom delu Limesa, i on je služio za pripremu za konačno osvajanje Dakije. Projektovanje i gradnju mosta Trajan je poverio Apolodoru iz Damaska, najvećem arhitekti toga doba. Most je podignut za svega dve godine, od 103. do 105. Most je bio načinjen od klesanih kamenih blokova i drvenih talpi i šipova, ozidan opekom i sa lučnim svodovima koji su se dizali dvadesetak metara iznad nivoa vode. Pri gradnji mosta tok reke je bio privremeno izmešten. Temelji i portali mosta bili su od tvrdog cementa napravljenog od šljunka utisnutog u malter, i jezgrom stubova od maltera koji je bio oplaćen tesnacima i opekama. Lukove mosta nosilo je dvadeset stubova visokih oko 35 i širokih oko 20 metara, podignutih na rastojanju od pedesetak metara. Kada je završen, most je bio dugačak 1079,5 i širok 14,5 metara. Videvši stubove mosta polovinom III veka, rimski konzul Dion Kasije zapisao je da Trajanov most dokazuje da ne postoji ništa što čovek ne bi mogao načiniti.

Godinu dana po završetku mosta, Trajan je preko njega preveo svoje legije, i 106. godine pogazio kralja Decebala čime je Dakija konačno postala rimska provincija. O bogatstvu Dakije svedoči podatak da je Trajan kao plen iz nje poneo 331 tonu srebra i 165 tona zlata. Njegova pobeda u Rimu je slavljena 123 dana. U gladijatorskim borbama upriličenim ovim povodom učestvovalo je 10.000 gladijatora i ubijeno 12.000 životinja dovedenih za tu priliku iz Afrike i Azije.


Trajanov most je čitavih hiljadu godina važio za najduži most ikada sagrađen. Profil mosta je bio utisnut na prigodnom novcu kovanom po njegovom završetku i uklesan na čuvenom Trajanovom stubu u Rimu, na kome je prikazana scena u kojoj Apolodor predaje Trajanu plan mosta.

Postoji nekoliko verzija o tome koliko je Trajanov most bio u funkciji. Po jednoj, porušen je posle svega dvadesetak godina, po naređenju Trajanovog naslednika, cara Hadrijana (117–138); po drugoj, sam se urušio nakon nekoliko decenija, a po trećoj je tek car Aurelijan (270–275), po gubitku provincije Dakije pod pritiskom Gota, naredio da se sruši i time spreči prodiranje varvarskih plemena na teritoriju imperije. Od mosta su ostali samo monumentalni noseći stubovi koji su dugo odolevali vremenu. Dvadeset stubova Trajanovog mosta mogli su se videti još u XIX veku, za vreme niskog vodostaja Dunava. Godine 1906. Međunarodna komisija za Dunav je naredila rušenje dva stuba koji su ometali plovidbu. Ostaci 16 stubova su locirani 1932, dok su arheolozi 1982, nakon izgradnje brane na Dunavu, locirali njih 12, dok je ostatak verovatno u međuvremenu odnela voda. Ostaci prvih stubova Trajanovog mosta i danas se mogu videti na obe obale reke, na srpskoj strani u blizini sela Kostol nekoliko kilometara nizvodno od Kladova, nedaleko od ostataka rimskog kastruma Pontes podignutog kada i most. Poslednja istraživanja ostataka Trajanovog mosta izvršena su 2003. godine. Postoji projekat da se na mestu nekadašnjeg remek-dela rimskog građevinarstva postavi laserska hologramska projekcija Trajanovog mosta koji bi noću svetleo.