Neki kazu da su Rumuni, neki da su Vlasi, neki da su Srbi...


Bili su jedan od najmoćnijih naroda Evrope, a njihov kontinuitet na našim područjima traje od trinaestog veka pre naše ere
Šta reći za vizantijske istoričare koji za Srbe kažu da su Tribali, a za njihove vladare da su arhonti Tribala? Evstatije, episkop solunski, koji je živeo u 13. veku, kada opisuje Nemanjin dolazak u Solun, najavljuje ga kao "veliki arhont Tribala". Teodor Metohit za kralja Milutina kaže "vladar Tribala", dok Aleksije Lambin istog vladara naziva "arhont Miza i Tribala". Teodor Hirtakin Srbiju naziva Tribalija, a potrijarh Filotej, koji je živeo u četrnaestom veku, Srbe naziva "Tribali ili Dalmati".
Podatak koji sledi još jedan je u nizu potvrda da veza Tribala i Srba postoji. Stara oblast Nemanjića, Zahumlje i Travunija (Hercegovina), dugo je u zapisima nazivana Trivalijom. Ime Hercegovine se pojavljuje kao Trivalija, odnosno Tribunija ili Travana. U Trivaliji je, kod Trebinja, i manastir Tvrdoš čiji je prvi hram podignut u vreme Konstantina Velikog, a sam manastir je zaživeo najkasnije u šestom veku.
Na Tribale podsećaju i mnogi hidronimi i toponomi. Tribal, selo u crikveničkom kraju, Triban, selo u okolini Benkovca, Tribija, zaselak u visočkom kraju u Bosni, Tribinal, vrh na planini Mosor...
Oblasti koje su nekada pripadale Tribalima na području Pomoravlja i u kojima su, moguće je, oni još živeli Nemanja je pripojio svojoj državi krajem dvanaestog veka. Do ovih podataka je došao Živojin Andrejić tragajući za korenima Srba, i sve to, kao i još dosta drugih novih podataka, pretočio u knjigu "Vladari Tribala" koja je nedavno ugledala svetlost dana. Ko su Tribali koji su u jednom trenutku bili najbrojnije i najmoćnije pleme na Balkanu, pa možda i u Evropi?

Ratovali i sa Aleksandrom Velikim
Istorija Tribala počinje relativno rano, sa periodom prelaza iz bronzano u gvozdeno doba, orijentaciono oko 1.300 godina pre naše ere. O njima se fragmentarno govori, a najraniji istoričari, pre svih Grci, na području današnje Srbije, odnosno u Pomoravlju, Podunavlju i Panoniji govore o Dakima, Tribalima i Siginima. To je period oko šestog veka pre Hrista.
Teritorija na kojoj su živeli Tribali u petom veku pre nove ere, prema Herodotu, nalazi se zapadno od reke Istkar u Bugarskoj. Između ostalog zabeležio je i ovo: "Iz ilirske zemlje teče prema severu reka Angro i utiče u tribalsku ravnicu i u reku Brongo, a Brongo se uliva u Istar." Očigledno da je reč o Južnoj Moravi, odnosno o Velikoj Moravi koja se uliva u Dunav. Na taj način se tribalska dolina vezuje za Pomoravlje i Podunavlje.
Vesti o Tribalima bile su sporadične sve do njihovog upada u Makedoniju i borbama koje je vodio Filip sa njima. Bilo je to 344/3. godine. Isokrat u svom govoru o Tribalima napominje da je reč o složnom i moćnom narodu. Justin je zapisao da su Tribali presreli Filipa kada se vraćao sa pohoda na Skite tražeći deo plena. Kako ga nisu dobili, došlo je do sukoba u kojem je Filip teško ranjen.
Na mnogoljudne i moćne Tribale u proleće 335. godine pošao je i Eleksandar Veliki. Hteo je da osigura nemirnu granicu sa te strane kako bi spokojno krenuo u veliki pohod ka Indiji. Deset dana je putovao Aleksandar dok nije stigao na planinu Hem (Balkan). Posle pobede nad Tračanima nastavio je ka reci Iskar gde ga je sačekao tribalski kralj Sirm. Tribali su pružili žilav otpor, ali su na kraju morali da popuste pred nadmoćnijom vojskom velikog Aleksandra. Zbog neočekivano snažnog otpora, kakav nije očekivao, Aleksandar je s ponosom rekao: "Pokorio sam Trakiju, Ilire, gospodarim Tribalima i Medima."

Život u kontinuitetu
Uoči polaska na osvajanje Azije, Aleksandar Veliki ili Srbin Aleksandar Treći Karanović, kako smatra Jovan I. Deretić, izjavio je da će slediti put i primere boga Baka koji je ranije išao u osvajačke pohode na Aziju. Kod starih Srba, prema mišljenju Deretića, bog Bak je smatran najvećim u redu bogova, iznad kojih je bio samo vrhovni nevidljivi Bog. Iz Aleksandrovih izjava ostalo je zapisano da je neki veliki vojskovođa, daleko pre njega, preduzeo pohod sa Helmskog (Balkanskog) poluostrva odnosno iz Srbije na istok sve do Indije. Taj vojskovođa je ostao upamćen u narodu kao bog Bak, a Aleksandar se proglasio njegovim naslednikom.
Kada je Aleksandar osvojio Vavilon, u gradu je ostavio vojskovođu Mazea, posle koga gradom vlada Stamenas - Stamen, prema svemu sudeći Tribal. Aleksandar je obnovio hram boga Bela koji se nalazio u centru Vavilona.
Prema istraživanjima dr Milorada Stojića, Tribali su naseljavali oblast celog srpskog Podunavlja, kompletno Pomoravlje, donju Posavinu, deo Kolubare, istočnu Srbiju, severozapadnu Bugarsku i na jugu Srbije do Skoplja. Za njih se mogu vezati i otkrića iz kneževskih grobova s srebrnim i zlatnim nalazima. Reč je o nalazima, odnosno pojasevima tipa "mramorac", pa prema tome kontinuitet Tribala na ovim područjima traje hiljadu i po godina, odnosno od trinaestog veka pre naše ere, pa do drugog veka posle Hrista. Sve to potvrđeno je i arheološkom građom, nalazima sa lokaliteta koji pripadaju Tribalima.
Da su Tribali, baštinici antičkog nasleđa Srba, imali uređenu državno- pravnu teritoriju na svojim tradicionalnim zemljama svedoči i postojanje njihovog grba. Grb Tribalije se samostalno pojavljuje tek posle propasti srednjovekovne srpske države, koja se razvijala na tradiciji Nemanjića i Brankovića koji su bili njihov izdanak. Srpska država Nemanjića je imala svoj grb: na crvenom štitu se nalazi dvoglavi beli orgao. Grb Tribalije se pojavljuje od sedamnaestog do osamnaestog veka kao grb Šumadije. Ova tada, kao teritorija, zahvata one oblasti koje Nemanja pripaja svojoj dedovini prilikom obnove srpske države. Reč je o današnjoj "užoj" Srbiji koja podrazumeva i istočnu, a to su upravo najstarije oblasti koje naseljava, još u antičko doba, stari i moćni narod Tribala.
Prostreljena glava divljeg vepra, prema tradiciji grb Šumadije, spada u starije heraldičke motive. Ukoliko se prihvati da je poreklo ovog grba u vezi sa antičkim vremenima Tribala, onda se svakako mora pozabaviti značenjem i simbolom glave divljeg vepra koji je pogođen strelom.
U novije vreme mnogi istraživači se okreću ka antičkim izvorima starih istoričara koji smatraju da su Iliri i Sarmati, odnosno Sloveni jedinstven etnos. Još je Herodot tvrdio da su Veneti i Iliri isti narod, a Ptolomej da Veneti čine dobar deo Sarmatije. Milan Budimir navodi pojave Veneta na obalama Atlantika, Baltika, u Alpima, u dolini Poa u Italiji, na Balkanu (Dalmacija, Tesalija, ušće Dunava) i severnoj Anadoliji u vremenskom periodu od Homera do Tacita.
Anonimni pisac iz Ravene iz sedmog stoleća kaže da su postojale tri Srbije: jedna do Grčke, druga u Dakiji, a treća u Sarmatiji.
Celokupnu ovu oblast osvojili su Rimljani pod svojim imenom Ilirik, a ilirske legije su postale glavna vojna snaga carstva. Upravni centar prelazi u Sirmijum, a sa Deciusom 248. godine počinje neprekidna vladavina "ilirskih i dačkih careva" koja traje zaključno sa Valentijanom Drugim, dakle do 392. godine.

Pleme Tribala

Za stare Grke Balkan je bio tamno i maglovito susedstvo o čijim narodima nikada nisu imali sasvim jasnu predstavu. Ipak, mnogi mitovi i zapisi govore o bliskim vezama balkanskih naroda i plemena i starih Helena. Tako grčka mitologija priča kako je bog Tifon (ili Safon) pokušao da zavlada svetom sukobivši se s vrhovnim bogom Zevsom. U bici, Tifon je stigao u Trakiju odakle je bacao planine na Zevsa. Zevs se branio munjama koje su razbijale planine. Umesto na cilj, planine su pale na napadača stvorivši Tifonu krvave rane. Planina Hem (Hemus), odnosno Stara planina – Balkan dobila je ime po Tifonovoj krvi. Stara planina bila je i granica između dva poznata balkanska naroda – Tračana na jugoistoku i Tribala u središtu Balkana. Pored primitivnih Tribala, grčki svet je upoznao i ratoborne Dardance i surove keltske ratnike. U doba poznog Rimskog carstva (3–4. vek) romanizacija balkanskog stanovništva već je bila poodmakla.

Tračani su bili narod geografski najbliži Helenima (Grcima). Herodot je pisao da se Trakija nalazi „prema moru, ispred Skitije” i da su „Tračani posle Inda najveći narod na svetu”. U stvarnosti, Tračani su naseljavali jugoistočni deo Balkana, u dolini reke Marice, od planina Hem na severu i Rodopa na zapadu, do Egejskog i Mramornog mora na jugoistoku. U grčkim mitovima Trakija je bila zemlja surovih vladara, poput Diomeda koji je svoje konje hranio ljudskim mesom, ali i zemlja velikih muzičara, pesnika i proroka, poput čuvenog Orfeja koji je od vladara postao mitsko božanstvo. Velika tračka plemena bili su Odrizi, Besi i Korbizi, ali postojalo je i na desetine drugih. Najpoznatija tračka božanstva bili su boginje Bendido i Kotito, Dionis (bog vina) i Askelepije (bog lekar) kao i poznati trački konjanik Heros koga nalazimo na mnogim spomenicima i u rimsko doba u obliku mladića na konju, u lovu ili u mirnom stavu. Tračani su imali običaj tetoviranja. Što je čovek bio ugledniji, time bi imao više crteža na rukama i licu.

Najveći uspon tračka država imala je u petom veku pre naše ere, za vreme kralja Seuta I koji je vladao između Crnog mora i Jadrana. Kasnije su Makedonci osvojili Trakiju, a mnogi Tračani učestvovali su u pohodima Aleksandra Velikog. U Aleksandrovim pohodima na Aziju, od ukupno 32.000 vojnika, 7000 vojnika bili su Odrizi (Tračani), Tribali i Iliri, kao i još 1000 strelaca – Peona.

Nakon vladavine Kelta, tračku državu konačno su ukinuli Rimljani 46. godine, od kada je Trakija carska provincija. Kao poseban narod, Tračani su postojali do 4. veka da bi se, nakon preuzimanja hrišćanstva, stopili s pridošlim varvarima.

Severnije od Tračana, u delovima središnjeg Balkana, živeli su Mezi, Tribali, Dardanci i Dačani. Etničke veze između ovih naroda i Tračana i Ilira nisu u potpunosti jasne. Danas preovladava mišljenje da su dačko-mezijska plemena međusobno bila najbliža, ali da su istovremeno jezički i etnički bila povezana i s Tračanima. Rimljani su 15. godine stvorili provinciju Meziju na području današnje istočne Srbije, severne Bugarske i jugoistočne Rumunije. Pleme Meza je u toku 1. veka pre naše ere pružalo najveći otpor Rimljanima, zbog čega je istoričar Florus u „Mezijskim ratovima” pisao da Mezi „po surovosti, divljaštvu i varvarstvu prevazilaze sve ostale varvare”. Pred bitku s Markom Krasom (29. godine pre naše ere) Mezi su pred vojskom žrtvovali konja, uz zakletvu da će posle bitke jesti utrobu svojih neprijatelja. U jednom satiričnom pamfletu upućenom građanima Antiohije, imperator Julijan „Otpadnik” (3. vek) kaže za sebe da je „tračkoga roda” i ironično objašnjava da drevnih vrlina ima i kod „Meza, koji se nalaze između Tračana i Peona i žive na samim obalama Istera (tj. Dunava), odakle potiče baš i moj rod, potpuno sirov, strog, nezgodan, neosetljiv na ljubav, rod koji se čvrsto drži svojih odluka...”

Tribali i ostali

Tribali su naseljavali oblasti celog srpskog Podunavlja, Pomoravlja, donje Posavine, Kolubare, istočne i južne Srbije, kao i zapadne Bugarske. U mnogim delovima Srbije nađene su bogate grobnice koje su pripadale tribalskim vladarima. U 5. veku pre naše ere Tribali su u bici porazili i ubili tračkog kralja Stalka, kralja Odriza (424. g. pre naše ere). Kasnije, ratovali su gotovo do istrebljenja s mnogim plemenima na Balkanu: Makedoncima, Autarijatima (Iliri), Skordiscima (Kelti), Gotima, Dardancima. U jednoj bici porazili su Filipa II Makedonskog (339. godine pre naše ere). Tek je Filipov sin Aleksandar Veliki uspeo da ih obuzda i zauvek slomi njihovu silu. Kad su se Rimljani pojavili u ovim krajevima, Tribali gotovo da nisu više imali snaga za jači otpor. Međutim, još u doba poznog Rimskog carstva postojala je „jedinica Tribala” koju je predvodio car Maksimin Tračanin (235. godine). Rimski pisac Plinije Stariji u svom delu „Prirodna istorija” u kom prenosi fantastične priče o raznim narodima, navodi da Tribali imaju moć da „začaraju ili izazovu smrt neke osobe, posebno starije, ako je dovoljno dugo netremice posmatraju”.

Zanimljivo je da su vizantijski hroničari srednjeg veka, kod kojih je postojala „moda” da koriste antička imena, Srbe najčešće nazivali Tribalima, dok su, na primer, Ugare zvali Peonci (tj. Panonci). Ova „veza” između drevnih Tribala i Srba na neki način održala se do modernog doba: tako su Karađorđevi ustanici na svojim zastavama nosili takozvani grb Trivalije – sliku glave vepra čije je čelo probodeno strelicom.

Bliski Tribalima bili su Sigini (Singi), narod dačko-skitskog porekla, koji su naseljavali Banat, Bačku, kao i područje ušća Save u Dunav. Keltsko pleme Skordisci, koji su na ovo područje došli kasnije, verovatno su po Siginima stari Beograd nazivali Singidunum.

Južno od Tribala, u donjim delovima slivova Morave i Vardara, živeli su Dardanci, pleme verovatno blisko Ilirima. Smatra se da je po njima prozvan i prolaz Dardaneli, a Dardanos je bio rodonačelnik trojanske kraljevske loze. Ratovali su s Peoncima i Makedoncima, koji su ih porazili. Ispod Petrove crkve u Novom Pazaru istražena je velika humka koja je pripadala plemenskim starešinama – kneževima, u kojoj je nađena prava riznica zlatnog i drugog nakita, skupocenih grčkih vaza i ukrasa. U ratovima između Rima i Makedonije (2. vek pre naše ere), Dardanci su bili rimski saveznici. Nakon stvaranja rimske provincije Mezije, ime Dardanaca više se ne pominje iako je verovatno da su neka plemena sačuvala autonomnost sve do velikog doseljavanja Slovena u 6. i 7. veku, kad se stopio najveći broj preostalih autohtonih stanovnika Balkana.
U jugozapadnom delu Balkana živela su mnogobrojna ilirska plemena.Legendarni ilirski kralj bio je Kadmo, koji je prethodno osnovao Tebu da bi u starosti sa ženom Harmonijom otišao u zemlju Enhelejaca (narod – jegulja), gde je osnovao grad Butoe (današnja Budva). Njegov sin bio je Ilir, rodonačelnik ilirskih plemena, čiji je glavni totem bila zmija. Među ilirska plemena spadali su i Dalmati, Ardieji, Taulanti, Japodi, Liburni i drugi. U ilirska božanstva spada ratni bog Medaur na vatrenom konju sa zavitlanim oružjem, zaštitnik grada Rizona (Risan u Boki Kotorskoj). Bog vode i izvora bio je Bind. Iliri su ratovali s makedonskim kraljevstvom u 4. veku pre naše ere, da bi u vreme kralja Argona i kraljice Teute došli u sukob s Rimljanima. Poslednji ilirski kralj Gencije sa 270 brodova i 15.000 vojnika sukobio se 180. godine pre naše ere s legijama Lucija Anicija i bio je poražen. Od tada je Ilirija podeljena na tri rimske oblasti. Posle bitke kod Akcijuma, kad je Oktavije porazio Antonija i Kleopatru (31. g. pre n. e), nekadašnji ilirski slobodni gradovi postaju rimske kolonije (na primer Dirahion – Drač). Skadar, Butua (Budva) i Rizon (Risan) pominju se kao „gradovi rimskih građana”.

Autarijatisu bili ilirsko pleme koje je naseljavalo srednji i zapadni Balkan, uključujući i Podrinje i Podunavlje. Osim stočarstva, bavili su se zanatstvom i pravljenjem metala (bronze), kao i trgovinom s Grcima i Italicima. U 6. veku pre naše ere osnovali su državu koja se sukobljavala s Tribalima i Ardiejima. Istoričar Strabon navodi da su Autarijati „nekada bili najjače ilirsko pleme”, ali su ih kasnije potisnuli Kelti. Po njima su verovatno nazvane planina i reka Tara.

Keltisu se naselili između Save i Dunava krajem 4. veka pre naše ere. Ratovali su protiv Tračana i Tribala, protiv Peonaca i Ilira, kao i protiv kraljevstva Makedonije (u 3. veku pre n. e). Pobeda nad Tribalima i Tračanima donela im je proširenje do Morave i dalje na istok. Ogromna keltska vojska pregazila je 270. godine pre naše ere Makedoniju i zaustavila se tek u srednjoj Grčkoj, opsedajući i čuveno proročište u Delfima. Deo Kelta kasnije se vratio na Dunav i Moravu (Mali i Veliki Skordisci). Veruje se da su Skordisci prvi izgradili utvrđenja Singidunum i Taurunum (Zemun). U toku 2. veka pre naše ere Skordisci su se u više bitaka sukobili s rimskim legijama. Blizu Soluna nađena je nadgrobna ploča na kojoj je zabeležena pogibija Seksta Pompeja (deda čuvenog vojskovođe i Cezarovog suparnika koji je nosio isto ime) u bici sa Skordiscima kod mesta Stobi (u Makedoniji). U bici koja se odigrala u planinama zapadne Srbije, godine 114. pre naše ere Skordisci su pobedili legije predvođene Gajem Porcijem Katonom, ali su ih nekoliko godina kasnije porazili i pokorili Rimljani. Od vremena cara Trajana (2. vek) Skordisci su postepeno bili romanizovani i postajali su rimski građani.

Reforme čuvenog rimskog cara Dioklecijana krajem 3. veka i brzo širenje hrišćanstva u 4. veku izbrisali su sve postojeće etničke i kulturne razlike u Iliriku. Svi stanovnici carstva postali su postepeno lojalni podanici rimske države i hrišćanski vernici i sve snage usredsredili su na odbranu od novih varvara koji su gotovo bez prestanka, u svakoj generaciji, nadirali preko severnih granica imperije.

Put na limesu preko Balkana

Prvo što su Rimljani izgradili nakon zauzimanja neke oblasti bili su putevi. Rimski vojni put koji je spajao Singidunum (Beograd) s Vizantom (danas Istanbul) preko celog Balkanskog poluostrva, bio je širok oko devet koraka (6 metara). Taj put detaljno je opisan u jednom od najstarijih „putnih vodiča” rimskog doba (Itinierarium Burdigalense). U tekstu hodočasnika koji je 333. godine prešao put od Bordoa (rimska Burdigala) do Jerusalima, navedena su sva naselja i putne stanice na tom putu, kao i njihova rastojanja.

Vojni put je od Singidunuma išao dva dana hoda duž desne obale Dunava (Danuvius), pa je kod Viminacijama kretao ka unutrašnjosti zemlje. Trećeg dana puta stizalo se u naselje Municipium, a četvrtog dana, preko Jovis pagusai Bausau Mansio Idimum. Petog dana puta stizalo se u najveće naselje u unutrašnjosti provincije Gornje Mezije – Horreum Margi(danas Ćuprija). Tu se nalazila i fabrika oružja koja je snabdevala posade i jedinice cele Gornje Mezije. Naselje se nalazilo usred nizije, između ušća Ravanice i Morave, odakle su išli putevi na sve četiri strane sveta. Rimljani su ovde imali most radi veze s Rudničkim rudnicima. Posle dvočasovnog jahanja, prolazila se granica između provincija Mezije i Dardanije (odnosno „Sredozemne Dakije”). Sedmog dana puta dolazilo se u kotlinu Naisa(Niša), jedne od najvažnijih raskrsnica celog Balkana, gde se sticalo čak šest puteva s raznih strana. Nakon Naisa, put ka Vizantu je posle dva sata u ravnici ulazio u šume i brda. Između Naisa i Serdike (Sofije) trebalo je preći tri teška klanca. Na vrhu klanca napuštala se oblast Naisa i ulazilo se u oblast naselja Remezijane (Bela Palanka). Devetog dana puta prelazio se visoki prevoj i spuštalo se u ravnicu u kojoj leži današnji Pirot (stražara Turres).

Puteve su gradili rimski vojnici. Rimski putevi bili su tako dobro građeni da su mogli da opstanu vekovima. Nakon obeležavanja puta, velikim, pravougaonim kamenjem označavane su strane. Donji slojevi puta zasipani su kamenjem – prema vrhu sve sitnijim. Najzad, gornja površina popločavana je velikim kamenjem i posipana peskom, pa je put bio malo zaobljen ka sredini kako bi se olakšalo oticanje vode u slivnike pored puta. Na stenovitim mestima put je usecan u stene. Preko reka, potoka i provalija građeni su kameni mostovi (ređe drveni). U načelu, put je išao pravo, zaobilasci su se izbegavali pa je put često išao nizbrdo i uzbrdo s velikim nagibom. Celi put bio je izmeren i označen. Na svaku rimsku milju (mille passuum), koja je činila 1482 metra, bio je postavljen po jedan kameni stub s natpisom (milliare, lapis). Na putu je postojao veliki broj građevina predviđenih za udobnost zvaničnih, državnih putnika. Prenoćište (mansio) nalazilo se svakog dana hoda, po pravilu u nekom većem naselju. Za vreme dana menjani su konji ili kola na pojedinim poštanskim stanicama – smeništima (mutatio). Za nadgledanje puta služila su mnogobrojna utvrđenja sagrađena u obliku četvorougla (castella, praesidia) ili pojedinačne kule (turres). Pored vojnih potreba, rimski putevi služili su i za prevoz robe i trgovaca, putovanja hodočasnika i privatnih lica koji su odlazili u banje, posete poznanicima i rodbini ili posećivali poznata mesta.

Od Singidunuma do Vizanta na ukupno 670 rimskih milja bilo je 31 prenoćište (mansio) i 43 stanice za izmenu konja i kočija (mutatio). Putne stanice na via militaris kroz današnju Srbiju nakon careva Trajana i Hadrijana (sredina 2. veka) građene su i u vreme dinastije Severa (kraj 2 – početak 3. veka). Sledeća građevinska faza nastupila je u vreme cara Konstantina I Velikog koji je znatnu pažnju posvetio carskoj pošti. Putne stanice u Gornjoj Meziji koristile su se do provale Huna, oko 441. godine