Golden Homolje Set za ispiranje zlata

Autor Tema: Naša Dolina kraljeva  (Pročitano 1141 puta)

Van mreže marko313

  • Stariji član
  • ****
  • Poruke: 455
  • Ugled: +60/-0
  • Pol: Muškarac
Naša Dolina kraljeva
« poslato: 05.09.2014. 12:47 »
Kad zamirišu jorgovani

Dolinu Nila pored Luksora svet odavno naziva Dolinom kraljeva. I Francuzi, uz Loaru, imaju nešto slično. Po značaju za srpsku srednjovekovnu državu, za njima mnogo ne zaostaje ni dolina Ibra, odnosno Raške, od Kraljeva do Novog Pazara, koju još zovu i Dolinom vekova ali i Dolinom jorgovana...

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

(Ilustrovala Silva Vujović)

Kad bi neko nekako uspeo da, makar uz pomoć stiha poznate narodne pesme „Stani, stani, Ibar vodo...”, umilostivi ovu prilično mušičavu reku da malo uspori i da mu, bar u naznakama, poveri šta su sve njene vode čule i videle, bilo bi tu priča za duže od 1001 noćobdenja. Bez preterivanja. Jer, ovde, na obroncima Stolova, Željina, Kopaonika i Golije, rasla je, i uzrasla, srpska srednjovekovna država. I ostavila upečatljive kamene tragove svog postojanja i trajanja.

Mada je red da se ide po redu, ovde ćemo — zbog bajkovitosti priče — početi malo posle početka, nekako s proleća. U vreme kad je dolina Ibra sanjala Provansu, predeo iz tamo neke Francuske. Tek, kralj Uroš I (1243—1276.), treći sin Stefana Prvovenčanog, poželeo je da svoju buduću nevestu dočeka onako kako dama iz znamenite francuske loze Anžuj i zaslužuje. I, zapovedio je da se u celoj dolini Ibra, od Raške do Kraljeva, zasade jorgovani. I da zamirišu u vreme kad je tuda trebalo da prođe svečana povorka iz Primorja, s kočijama u kojima je sedela buduća srpska kraljica, ali i svetica Jelena Anžujska. Tako je i bilo, a legenda je toliko pretrajala da se i danas, početkom maja, na Đurđevdan (od Kraljeva, ispod tvrđave Maglič do manastira Gradac) po običaju održava narodno veselje poznato pod imenom Dani jorgovana u Dolini jorgovana, kad zamirišu milioni strukova ovog vesnika proleća.

A kraljica Jelena Anžujska, majka dvojice srpskih kraljeva, Dragutina i Milutina, upravo je poiznad Doline jorgovana izgradila svoju zadužbinu, jedan od bisera srpske srednjovekovne baštine. Reč je o manastiru Gradac, čija je gradnja završena 1276, a u kome će — trideset osam godina kasnije — i sama biti sahranjena. Ostaće upamćena i kao ktitor crkava i manastira u Primorju, nesebično darujući i pravoslavne i rimokatoličke bogomolje. Uz to, bila je i prva srpska kraljica koja je brinula o obrazovanju žena, mudro ih savetovala o izboru muža, ali i darivala pristojnim mirazom iz svoje riznice.

U ovo svojevrsno putovanje Dolinom kraljeva kroz dobar deo srednjovekovne povesti srpske države brodićemo uzvodno. Priroda kaže da je tako teže, ali istorija ima svoj tok koji ćemo ovde, kako je i red, poštovati. Jer, upravo sasvim blizu mesta gde Ibar svoje vode predaje Zapadnoj Moravi sazdana je Žiča, „Majka svih crkava”. Građena između 1206. i 1217. godine, omalterisana osobenom crvenom bojom, njena Crkva svetog spasa (Vaznesenja Hristovog) postaje hram u kome se za prvog srpskog kralja (1217.) kruniše njen ktitor Stefan Prvovenčani. Dve godine kasnije dobija ulogu prvog sedišta Srpske arhiepiskopije. U Žiči će se, kaže legenda ugrađena i u grb obližnjeg Kraljeva, krunisati još šest kraljeva i za svakoga će biti otvorena a zatim zazidana po jedna vrata, te otud i ono poetično „sedmovrata Žiča”. Kasnije su vreme i ljudi središte srpske srednjovekovne države pomerali prema jugu, opet uz reku.

A tamo, iznad ćudljivih bukova i dubokih virova, gde ispod Stolova stoluju magle, na vrh brda, mada se vrbama nije micalo s obala Ibra, ugnezdio se jedan od najočuvanijih srednjovekovnih gradova u Srbiji — Maglič. Magla kao da je svojim pramenovima tame prekrila i priču o njegovom nastanku. Pretpostavlja se da je ova tvrđava sa sedam kula, opasana debelim zidinama i sa tri strane zaštićena neprohodnom klisurom, nastala 1240. godine, s namerom da, nakon mongolske provale koja je i Žiči došla crkve, štiti prilaz Ibarskoj dolini i brani Studenicu i Žiču.

Prvi sačuvani pisani podaci Maglič pominju 1337. godine kad je arhiepiskop Danilo II ovde podigao dvorce i ćelije. Posle su vetrovi rata razvejali njegov značaj, a danas se u unutrašnjosti utvrde raspoznaju dva dvorišta, ostaci palata, crkva svetog Đorđa, delovi pekare i srednjovekovnih cisterni za vodu. Do njega se, i dalje izdaleka moćnog izgleda, s puta može stići samo visećim mostom, ali tek kad osetiš da u tebi uzavri krv jednog Indijane Džonsa.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

(Ilustrovala Silva Vujović)

U srcu srpske zemlje Raške, jedanaest kilometara severozapadno od Ibra, u dolini rečice Studenice nalazi se istoimeni manastir, sagrađen u poslednjoj četvrtini 12. veka. Manastirska zdanja Studenice gradili su i dograđivali veliki župan Stefan Nemanja, sin mu sveti Sava, unuk kralj Radoslav i praunuk kralj Milutin. U to vreme počelo je zidanje crkve Notr Dam u Parizu.

U Nemanjinom žitiju piše: „Bilo je ovo mesto pusto lovište zverova. Kad je došao u lov gospodin naš i samodržac Stefan Nemanja, koji je vladao svom srpskom zemljom, i kad je on lovio ovde, izvoli mu se da na ovom mestu sagradi ovaj manastir.” Ovde je Nemanja boravio pre nego što je, zamonašen kao Simeon, otišao na Svetu goru gde je pomogao svom sinu svetom Savi da podigne Hilandar. Posle njegove smrti, sin je mošti preneo u Srbiju i nad njima pomirio svoju braću Vukana i Stefana Prvovenčanog, zavađene oko prestola. U Studenici, carskoj lavri, sahranjeni su Nemanja, njegova žena Ana, sinovi Vukan i Stefan i unuk Radoslav. Ovde se prvi put pojavljuju srpski natpisi na freskama.

Na visokoj litici, desetak kilometara od manastira Studenica, uklesana i nadgrađena na već postojeće pećine, ugnezdila se isposnica svetog Save. U njoj se šćućurila mala jednobrodna crkva svetog Đorđa, a unutrašnjost pećine podeljena je na spratove, gde su uređene odaje za boravak isposnika. Povest nam poverava da je upravo ovde, okružen najvećim asketima među monasima, sveti Sava pisao „Studenički tipik” i „Žitije svetog Simeona”, svog oca. I danas, u svojevrsnom tihovanju i postu, monasi vole da se ovde osame.

Kad putem niz Ibar krenete od Studenice prema Đurđevim stupovima i Sopoćanima, deset kilometara pre Raške, na samom ušću Brvenice u Ibar, eto ga, kao na dlanu, na viskom kupastom brdu, na padinama Kopaonika, srednjovekovni utvrđeni grad — Brvenik, bolje reći njegovi ostaci. Zajedno s Magličem, značio je prilično dobru branu upadu neprijatelja, i onima koji bi krenuli s juga i onima koji su hteli tom istom jugu. Zahvaljujući rudarstvu i trgovačkim poslovima, pre svega Dubrovčana i Kotorana, ovaj kraj, poznat i kao Brvenička župa, bio je vrlo gusto naseljen.

Njegova istorija vezana je, uglavnom, za braću Musiće, njihovog oca Musu i majku Draganu, sestru kneza Lazara. A, kako kažu zapisi, Musa je, čelnik cara Dušana, po odobrenju cara Uroša, godine 1363. trampio Zvečan i Zvečansku župu za Brvenik i Brveničku župu.

Povest vezana za Musiće pominje i dve crkve u ovom kraju — Staru i Novu Pavlicu, obe sasvim blizu Brvenika. Staru Pavlicu, crkvu iz prednemanjićkog doba, pominje još Mavro Orbin u svom delu „Kraljevstvo Slovena”, gde govori o zarobljavanju Nikole Altomanovića, u Užicu, 1373. godine. Pretpostavlja se da je važni sužanj bio sakriven u tada muškom manastiru Stara Pavlica. Smešten na vrhu stene, danas je očuvan i konzerviran samo deo prvobitne veoma složene konstrukcije.

Nova Pavlica sagrađena je između 1383. i 1386. godine, i to kao zadužbina braće Musića. Po osnovnoj prostornoj zamisli crkva pripada moravskoj školi, ali se od sličnih građevina razlikuje po tome što joj je fasada jednostavnija. Delimično očuvan živopis ukazuje na osobenost u poređenju sa ostalim sačuvanim srpskim srednjovekovnim umetničkim nasleđem.

Na levoj obali Ibra, tri kilometra jugoistočno od Raške, nalazi se manastir Končulić. Nastao je u doba velikog župana Stefana Nemanje i imao je veoma visok ugled među srpskim manastirima, što ukazuje na mogućnost da ga je osnovao neko od srpskih vladara, možda i sam Nemanja. Ovde je „zamonašen arhiepiskop Danilo II, a za vreme kralja Milutina bio je sedište Končulske episkopije”. Od nekadašnjih manastirskih zdanja, čiji arhitektonsko-građevinski sklop nije potpuno poznat, preostala je samo crkva svetog Nikole, obnovljena 1861. godine.

Priča o nastanku manastira Đurđevi stupovi duboko je utemeljena u legendi o tamničenju Stefana Nemanje. Po toj priči za koju znamo iz biografije koju je o svom ocu napisao Stefan Prvovenčani, Nemanja se tako usrdno molio svetom Hristovom ratniku Đorđu da mu je ovaj pomogao da se izbavi iz tamnice. Tada se i zarekao da će mu u znak zahvalnosti posvetiti crkvu. Tako je i bilo, i to odmah nakon njegove pobede kod Pantina (1170.) kad je uspeo da pobedi zajedničku vojsku Vizantinaca i svoje braće.

Naime, na sačuvanom fragmentu iznad ulaznog portala piše da je crkvu podigao veliki župan Stefan Nemanja 1171. godine. Uz nju su uzrasle i dve visoke kule zvonici (stlpovi — stupovi — srednjovekovni pojam za kule) i manastiru zauvek nadenuli ime. U isto vreme sa sličnim kulama u pročelju podignute su i katedrala svetog Tripuna u Kotoru i crkva svetog Petra i Pavla u Bijelom Polju.

Za razliku od najvećeg broja srpskih srednjovekovnih manastira zidanih, po pravilu, na skrovitim mestima, Stupovi su izgrađeni na kupastom šumovitom brežuljku, izdaleka vidljivi iz ma kog pravca namernik da im pristupi. Godine 1282. kralj Dragutin je ulaznu kulu pretvorio u kapelu i namenio je sebi za grobnicu u kojoj i počiva od 1316. godine. Društvo mu prave živopisani istorijski prizori poput četiri državna sabora, kao i portreti svih Nemanjića.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Predstava „Uspenje presvete Bogorodice”
iz Sopoćana proglašena je 1961. godine
u Parizu za najlepšu fresku srednjeg veka.


Većina fresaka je oštećena, a one najbolje očuvane prenete su u Narodni muzej u Beogradu. Ni sam manastir nije odoleo vremenu i ljudima, postradavši u svakom ratu. Radovi na obnovi, započeti još 1960. godine, odnedavno su uznapredovali poduhvatom velikog broja znanih i neznanih i Stupovi se vraćaju sebi.

Dugo, nepristojno dugo, nije se znalo gde se tačno nalazio Stari Ras, prestonica prve srednjovekovne srpske države, po kome je i Srbija u vreme Nemanjića nazivana Raškom. Ime grada prvi put se pominje u 9. veku, kad ga je zabeležio vizantijski car Konstantin Porfirogenit. Tri stoleća kasnije o njemu piše i hroničar Jovan Kinema, dok se u srpskim izvorima pojavljuje tek kasnije. Danas su stručnjaci saglasni da je utvrđenje Ras bilo na lokalitetu Gradina, iznad starog Pazarišta (Trgovišta), osam kilometara zapadno od Novog Pazara.

Tokom arheoloških iskopavanja, započetih 1972. godine, iz tame vekova izronili su ostaci tvrđave (gde je, po svemu sudeći, bio dvor Stefana Nemanje) i pećinski manastir s crkvom posvećenom Svetim arhanđelima u kojoj je, najverovatnije, pisano „Vukanovo jevanđelje”, koje se smatra jednim od najstarijih sačuvanih tragova pismenosti u Srba. Zna se, pouzdano, da je upravo u Rasu, 1230. godine, kralj Radoslav otvorio i prvu srpsku kovnicu novca.

Inače, pod Starim Rasom danas se podrazumevaju Petrova crkva, Đurđevi stupovi, Crna Reka, Končulić i, pre svega, Sopoćani. Godine 1979. stavljen je na listu UNESCO-a, kao područje od značaja za svetsku kulturnu i prirodnu baštinu.

Na samom ulasku u Novi Pazar, na brdu pored puta, kao svojevrstan kameni beleg već vekovima tihuje Petrova crkva, najstarija bogomolja u Srbiji. Mada je posvećena apostolima Petru i Pavlu, mahom je skraćeno zovu Petrova crkva. Njeni najstariji sačuvani delovi potiču iz 6. veka, dok je ostatak crkve plod obnova preduzetih u 9. i 10. stoleću, ali i kasnije. Prvi pisani pomen crkve potiče iz 1020. godine.

Istoričari su uvereni da je upravo ovde Stefan Nemanja, rodonačelnik dinastije Nemanjića, prešao iz rimokatoličke u pravoslavnu veru. Čak i da je, 1196. godine, ovde — u sedištu Raške episkopije — predao vlast sinu Stefanu, potonjem prvom srpskom kralju Stefanu Prvovenčanom, i da je na ovdašnjem Saboru donesena odluka da se bogumili proteraju iz Srbije.

Posebnost Petrove crkve je i broj očuvanih fresaka nastalih u sasvim različitim razdobljima, nepotkupljivog svedočanstva trajanja bogatog istorijskog ali i umetničkog života na ovim prostorima. Ne čudi, ne samo zbog ovoga, što se i Petrova crkva našla pod utočištem UNESCO-a.

Na samom izvoru Raške, petnaest kilometara zapadno od Novog Pazara, nalazi se manastir Sopoćani, čija je predstava „Uspenje presvete Bogorodice” u crkvi Svete trojice na izložbi u Parizu, 1961. godine, proglašena za najlepšu fresku srednjeg veka. Manastir, zadužbina kralja Uroša I Nemanjića (1243—1276), izgrađen je do 1260. godine, a dozidao ga je u 14. veku njegov praunuk car Dušan. Najlepše freske oslikane su u drugoj polovini 13. stoleća i ubrajaju se u najviše domete vizantijske umetnosti.

Uvažena istoričarka umetnosti Meri Sofi Delpeš ovako je, 1994. godine, doživela živopis Sopoćana: „Nijedan avion, kosmički brod ili interkontinentalna raketa ne mogu da vas odvedu u takve visine u kakve vas vode freske na zidovima srpskog manastira Sopoćani. Ali, za to nije dovoljno da kupite kartu, morate da očistite svoju dušu i umekšate svoje srce.”

Malo je, gotovo nimalo, tragova o životu srednjovekovnog utvrđenog grada Jeleč, trinaest kilometara južno od Novog Pazara. U nekim usputnim zapisima pominje se kao „jedna od ratnih prestonica Nemanjića”. Njegovi ostaci i dalje gospodare jednim od najviših vrhova ovog kraja i stanište su nebeskih grabljivica.

Putem dugačkim stotinak kilometara, ova naša (ćutljiva) Dolina kraljeva ponekad ume da nagovori vekove da progovore. A njih, bar povremeno, valja čuti. Ne zbog njih, zbog nas.

Petar Milatović,
Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

broj 2878, 06. 04 2007.