Stefan Dragutin Nemanjić bio je kralj Srbije od 1276. do 1282. godine i kralj Srema od 1282. do 1316. godine. Sin je Stefana Uroša I i Jelene Anžujske. Imao je dva sina, Vladislava (sremskog kralja) i Urošica (kasnije monah Stefan) i kćerke Jelisavetu (udatu za Stefana I Kotromanića) i Ursulu (ili Ursu), udatu za Pavla Šubića.

Dragutin je bio pametan, sposoban i dosta uspešan vladar, ali je ceo život ostao u senci odlučnijeg i srčanijeg mlađeg brata.

Negde baš polovinom 13. veka, oko 1250. godine, rodio se prvi sin u porodici srpskog vladara. Velika je to bila radost što zadesi kralja Stefana Uroša I, već zašlog u zrele godine. Slavilo se, veselilo i pevalo po celom Rasu. Kralj, koji inače nije bio osobito darežljiv, naredi da se otvore sva skladišta žita i ovsa, da se toči vino, da se peku volovi i dele pokloni svakom dobronamerniku. I dok su zvonila zvona, a posebne službe zahvalnosti služene po crkvama i po manastirima, glasnici su već kao bez glave jurili da obznane na sve strane sveta – sa obe strane reke i planine, kod suseda i kod onih po kamenim gradovima u primorju i po onim još udaljenijim – da je blagoverni srpski kralj dobio naslednika. Nemanjići Ali, na ovu svetlu, svečanu i razneženu sliku tek rođenog kraljevića i prvenca, tako uobičajenu u svakom kraljevstvu i u svakom dobu, povest doma Nemanjina bacala je istovremeno i jedan mnogo neizvesniji, tamniji ton. Pravo govoreći, mali princ i nije imao mnogo razloga da se nada svetloj budućnosti. Jer, prošlost nije baš mazila i pazila najstarije sinove iz sjajne i strašne kuće Nemanjine. Zar nije sam Stefan Nemanja, kao najmlađi od braće, podigao mač pobune i u bici na Sitnici porazio sva tri svoja brata, a prvorođenog, velikog župana Tihomira, čak oterao u smrt? Zar nije taj isti silni Nemanja, birajući naslednika među sinovima, zaobišao prvenca Vukana i za budućeg vladara izabrao mlađeg sina Stefana koji će se prvi od Nemanjića ovenčati i kraljevskom krunom? I zar nije Vukan, gazeći očev zavet, srušio Stefana sa županskog prestola i proterao ga, a Stefan nakon toga uzvratio? I zar nije, uostalom, i sam Uroš, kralj sve srpske zemlje i primorske, bio najmlađi sin kralja Stefana Prvovenčanog? Na presto je došao tek nakon što su prethodno nasilno svrgnuti, prvo najstariji brat – kralj Radoslav, a zatim i srednji – kralj Vladislav. I zar nije cela ta mutna i uskovitlana povest raških vladara, onih pre i onih nakon velikog župana Nemanje, bila ispunjena neprestanim sukobima i otimanjem oko vlasti, smenama jednog brata onim drugim? Samo godinu ili dve nakon Dragutina, rođen je još jedan kraljevski sin – Milutin. Skoro celi svoj vek Dragutin će osećati blizu, za leđima, pretnju tog voljenog mlađeg brata, uvek željnog da se nadmeće i da mu milom ili silom uzme ili ukrade ono što im je od roditelja ostalo.

Roditelji


Stefan Dragutin rođen je u braku kralja Uroša I s kraljicom Jelenom. Kralju Urošu savremenici su dali epitet „veliki” delimično zbog njegove duge vladavine od preko tri decenije (od 1242. godine sve do 1276. godine), ali verovatno i zbog osobina koje su ga činile vladarom koji je znao da sprovede svoju volju. Za razliku od svog prethodnika i polubrata, kralj Uroš I znao je da gospodari nemirnom i nepouzdanom srpskom vlastelom i da se snađe u vremenu velikih nemira i stalnih međunarodnih promena nastalih nakon pada Carigrada pod Latine, a zatim obnovom Vizantije. Imao je i epitet „hrapavi”, što je proizašlo zbog rošavosti na licu ili zbog promuklog glasa. Konstantin Jiriček za njega kaže da „nije imao talenat i daleki pogled svoga oca ’prvovenčanoga’ kralja”, kolebajući se neprestano u izboru saveznika, „on je često pogrešno računao”, ali njegova vladavina ipak je bila u znaku jačanja Srbije. Unapredio je rudarstvo, kovao novac i gradio sjajne zadužbine, poput Sopoćana, čije su freske dostigle vrhunac tadašnjeg evropskog slikarstva.

Nema ženske osobe iz vremena Nemanjića koja je za sobom ostavila dublji trag nego što je to bila žena kralja Uroša I. Jelena, prozvana Anžujska, bila je jedina žena iz srpske vladarske porodice kojoj je jedan od savremenika i biograf srpskih vladara – arhiepiskop Danilo – posvetio posebno žitije: „Oštra rečju, a blaga po prirodi, neporočna životom, u zapovedanju krotka… prosto kazati, bila je ukrašena svakom vrlinom”. Snažna ličnost, ona je dugo samostalno vladala u svojoj oblasti gde je podizala i zadužbine, poput manastira Gradac. Održavala je mnogobrojne veze, posebno sa svojim rođacima na zapadu, kao i sa samim papom. Istovremeno, uživala je visoko poštovanje obe crkve u Srbiji, kako katoličke, iz koje je potekla, tako i pravoslavne, kojoj je mnogo pružala. Po političkom značaju i uticaju koji je imala tokom cele vladavine svog supruga, a još više svojih sinova, možemo je porediti samo s jednom kasnijom srpskom vladarkom – kneginjom Milicom. Jelenino poreklo ni do danas nije sasvim utvrđeno. Danilo kaže da je „bila od plemena fruškoga (francuskog), od plemena carska, kći slavnih roditelja koji su bili u velikom bogatstvu i slavi”. Napuljski kralj Karlo Anžujski naziva je rođakom (consaginea nostra carissima, cognata nostra). Više je pretpostavki o njenom poreklu koje je vezuje za latinsku carsku porodicu Kurtne koja je poticala od francuskih kraljeva. Jedna novija hipoteza iznosi mogućnost da je Jelena kći ugarske princeze Matilde, koja je po majci bila potomak latinskih careva.

Vlast


Zadobivši uz pomoć ugarske vojske srpsku krunu, i ne osećajući se sasvim sigurno na prestolu, Dragutin je vlast podelio s majkom i mlađim bratom. Tako je kraljici Jeleni odvojio posede u primorju – od Dubrovnika do Skadra, kao i oblasti gornjeg Lima (Plav) i gornjeg Ibra (zamak Brnjci). Milutin je takođe dobio svoju zasebnu oblast. U toku relativno kratkog kraljevanja Raškom – od 1276. do 1282. godine – nisu zabeležena neka značajnija Dragutinova dela. Potomak i muž zapadnjačkih princeza, on se uglavnom držao savezništva sa Ugarskom i Napuljom – što beše i politika njegovog oca. Pokazivao je oprez da odlučnije napadne sve slabiju Vizantiju. Verovatno je to uticalo na pad kraljeve omiljenosti među ratobornom vlastelom. Na Dragutinovu odluku da se nakon šest godina povuče u drugi plan i ostavi vlast u Rasu energičnijem bratu Milutinu, uticao je i jedan događaj koji se kralju ukazao kao božje znamenje. „Kada je jezdio nekim poslom s vlastelom svojom pod gradom Jelečem (Raška župa) pavši sa konja slomi nogu. Bila je velika uzbuna i velika žalost u njegovu otačestvu.” Verujući da ga je Bog kaznio zbog velikog greha učinjenog prema ocu, Dragutin pozva mlađeg brata „i posle ovoga darova mu svoj presto… i dade mu dragocene darove i zlato i haljine (zlatotkane) skupocene carske, konja svoga i oružje svoje.” Izgleda da je ovom prilikom održan i poseban sabor na dvoru Nemanjića u Deževi (kod Rasa), gde je javno objavljen dogovor između dva brata. Taj dogovor Milutin će kasnije nastojati da zaboravi, pa i da svim silama uništi svaki posebno pisani pomen na njega. Međutim, na osnovu raznih saznanja i detalja savremeni istoričari ipak su uspeli da proniknu u glavne delove sporazuma iz Deževe. Prema njemu, Dragutin je ostao titularni kralj Srbije, ali se povukao na svoje lične posede na severu, u krajeve oko planine Rudnik i Podrinje. Milutin je dobio pravo da vlada celom državom, kao neka vrsta regenta, i da predvodi vojsku, ali uz važan uslov da nakon njegove smrti naslednik srpskog prestola postane Dragutinov sin.

Sudbina i komentari


Bez obzira na to koliko je popuštao u nadmetanju sa svojim bratom i suparnikom, Dragutin se nikada nije odrekao prava svojih potomaka da naslede Nemanjin presto. Stoga je pred kraj života načinio i neke simbolične gestove koji bi trebalo da podsete da je on, kao stariji, ipak bio zakoniti nosilac srpske krune. Tako je, umesto da gradi sopstvenu zadužbinu, obnovio i proširio manastir svog pradede Nemanje – Đurđeve stupove – koji se nalazio u samom srcu stare srpske države, u Rasu (kod Novog Pazara). Dragutin je ostavio zavet da bude sahranjen u tom manastiru, a ne negde na prostorima na kojima je živeo i vladao. Dok je njegov brat uglavnom gradio brojne zadužbine kao način da spase svoju dušu, Dragutin se više duhovno pripremao za carstvo nebesko. Danilo priča kako je pred kraj života sremski kralj na razne načine morio svoje telo. „…Šta da kažem o toliku njegovu podvigu i trpljenju i noćnom stajanju njegovu, molitvama i božanskim pesmama?” Dragutin se za zagrobni život pripremao na poseban način: „…uvek je bio iskopan grob u zemlji i mesto mekane postelje bilo je prostrto oštro kamenje i trnje i u tako spremljenom (grobu) ležao je…” Kao poseban primer podviga Danilo navodi da „ovaj blagočestivi, živeći sa ženom svojom u svome životu više od dvadeset i tri godine ne dotače se nje, no čuvajući se oboje u celomudriju i čistoti, ostadoše živeći kao brat i sestra…” Poput prethodnih Nemanjića, i Dragutin je umro kao monah 1316. godine, pod imenom Teoktist. A kad su ga spremali za sahranu, „nađoše ga opasana oštrim pojasom od slame po nagu telu njegovu i obučena u oštru lanenu haljinu, a pojas od slame zalepio se duboko u telo njegovo…”Život kralja Stefana Dragutina proticao je sredinom razdoblja nemanjićke Srbije. Pre njega Srbijom su od 1170. godine vladale tri generacije „svete Nemanjine loze”, a nakon njega i njegovog brata Milutina, još tri pokolenja izmeniće se na vladarskom prestolu. To beše vreme sjajnog uspona srpskog srednjovekovnog društva, njegove kulture i države. Dragutin je bio pametan, sposoban i dosta uspešan vladar, ali je ceo život ostao u senci odlučnijeg i srčanijeg mlađeg brata. Bili su slični po izgledu, ali su se u životu dosta razlikovali. Dragutin je bio veran suprug i brižan roditelj. Milutin se ženio najmanje pet puta, menjao je žene kad god su političke prilike to nalagale, rođenog sina je oslepeo. Dragutinov stav prema bratu će se menjati od želje za mirom i podelom nasleđa do otpora. Iako on ne spada među najznamenitije vladare iz kuće Nemanjića, njegova vlast najavila je jedno novo doba u istorijskoj sudbini srpskog naroda, koje se u to vreme još teško moglo nazreti. Kao prvi srpski vladar koji je držao Beograd, delove Srema i Mačve i današnje podunavske Srbije, Dragutin je postavio temelje za kasnije širenje srpske države prema severu. Imao je dva sina, Vladislava i Urošica, kao i više kćeri. Urošic je umro mlad i sahranjen je u crkvi u Arilju. Srpska pravoslavna crkva proglasila ga je za sveca – jednog od sedamnaest svetaca, koliko je ukupno dala kuća Nemanjića. Vladislav (II) pokušao je nakon očeve smrti da ispuni njegov zavet i da osvoji krunu u Srbiji, kao i presto u Ugarskoj, ali ni jedno ni drugo nije mu uspelo. Bio je jedno vreme titularni herceg Slavonije, gde se i povukao nakon što ga je u borbi za vlast u Srbiji porazio brat od strica Stefan Dečanski. Tamo mu se gubi dalji trag. Jedna od Dragutinovih kćeri zvala se Ursa/Urošica i bila je udata za hrvatskog bana Pavla Šubića. Druga kći Jelisaveta udala se oko 1284. godine za bosanskog bana Stjepana I Kotromana. Najpoznatiji potomak iz braka Stjepana Kotromana i Jelisavete bio je njihov unuk Stefan Tvrtko. Nakon nestanka Nemanjića, pozivajući se na svoje poreklo, Dragutinov praunuk Tvrtko krunisao se 1377. godine u manastiru Mileševa za „kralja Srbljem i Bosne”.