Tokom 12. veka, još pre vladavine Stefana Nemanje, srpski veliki župani pokušavali su da se oslobode vlasti Vizantije, ali su svaki put bili poraženi. Tako je i župan Uroš I uz podršku Ugarske 1129. godine podigao veliki ustanak i napao i spalio vizantijsko utvrđenje u Rasu. Vizantinci su ovaj ustanak surovo ugušili, a deo stanovništva Raške za kaznu su preselili u Malu Aziju. Bez obzira na ove gubitke, Srbi su nakon nekoliko decenija ponovo podigli ustanak pod vođstvom župana Uroša II. Jedna od najvećih bitaka Srbije u 12. veku odigrala se 1150. godine, na rečici Tari, nedaleko od današnjeg Valjeva. U bici, u kojoj su, pored Srba i Vizantinaca, učestvovali i Mađari, borili su se i sam župan Uroš II kao i čuveni vizantijski car Manojlo Komnin čiji je hroničar i pratilac Honijat podrobno opisao događaj.
Raški župani i car Manojlo
Župan Uroš II poticao je iz porodice raških vladara, čiji je osnivač bio župan Vukan. U vizantijskoj hronici „Aleksijada” iz 12. veka prvi put se pominje ime Uroš kod Srba. To ime nosili su potom brojni srpski vladari od 12. do 15. veka. Pomenućemo dva velika župana pre Nemanje - koji su junaci ove priče - zatim sina Stefana Prvovenčanog - kralja Uroša, pa Dušanovog sina cara Uroša i tako dalje. Poput imena Stefan, postepeno je i ime Uroš dobijalo drugi vid, ne samo kao lično ime na krštenju, nego kao jedno od titularnih imena vladara. Tako je kralj Milutin bio „Stefan Uroš” (Milutin), a njegov sin potpisivao se kao „Stefan Uroš Treći” (Stefan Dečanski). Postoji objašnjenje o tome kako je nastalo ime Uroš. Na jednoj strani su više ona koja poreklo imena traže u srpsko-mađarskim vezama, a druga ređa i starija, govore da je koren imena staroslovenskog porekla. Zagovornici ove druge teorije ukazuju na to da ime Uroš ima u osnovi glagol resiti, uresiti.
Brojnije su, ipak, teorije koje poreklo imena Uroš dovode u vezu sa bliskim sprsko-ugarskim vezama u 10. i 12. veku i sa mađarskom reči ur, koja znači gospodin. Istoričari takođe navode da je ime Uroš bilo lično ime u Mađarskoj u 12. veku. Postojala je i titula urum (ili uram) koju je, u jednom razdoblju, nosio mlađi kraljev brat u Mađarskoj - prestolonaslednik, a kasnije se proširila i na druge velikodostojnike, posebno rođake kraljevske kuće. Koliki je bio uticaj bliskih susedskih odnosa sa Ugarskom po Srbe rečito govori i „Hilandarska povelja” Stefana Nemanje iz 1198. godine u čijem se uvodu kaže da „Bog premilostivi utvrdi Grke carevima, a Ugre kraljevima...”, a Nemanjinim precima „darova da vladaju ovom zemljom srpskom” kao veliki župani.
Veliki župan Uroš II, sin Uroša I, došao je na presto pre 1146. godine. On je bio prvi veliki župan Srbije koji se upustio u širu „evropsku diplomatiju”. To je omogućio već njegov otac Uroš I, uspostavljajući porodične veze sa susedima. Uroš I imao je više sinova i kćeri, i svi su igrali važnu ulogu ne samo u Srbiji, nego i na širem području. Tri Uroševa sina postala su veliki župani - Uroš II, Desa i Beloš. Zna se da je Beloš dostigao najviše položaje u Ugarskoj (palatin i ban) dok su dve kćerke bile udate za ugarskog kralja (Jelena) i moravskog vojvodu (Marija). Uroševi potomci (preko njegovih kćeri) vladaće Mađarskom, Češkom, Moravskom, Poljskom, ruskim kneževinama...
Župan Uroš II pokušaće da iskoristi očeve veze u nastojanju da Srbiju osamostali od Vizantije. Nakon prelaska krstaške vojske Balkanom u Drugom krstaškom pohodu 1147-1149. godine stvorio se širok savez protiv vizantijskog cara Manojla. Savez je predvodio sicilijanski kralj koji je uspeo da okupi oko sebe i druge vladare i zemlje spremne da ratuju protiv Vizantije: Francusku, nemačkog protivcara, ugarskog kralja Gezu II (koji je bio nećak srpskog župana), kao i Uroša II, odnosno Srbe, koji su delovali tesno sarađujući sa Ugarima. Kasnije su u sukobe umešani i Rusi.
Ni car Manojlo nije sedeo skrštenih ruku. Dajući široka trgovinska prava, uspeo je da obezbedi podršku Venecije kao i nemačkog cara s kojim se sprijateljio u toku Drugog krstaškog rata. Car Manojlo Komnin smatra se poslednjim zaista velikim vizantijskim carem koji je ne samo zaželeo, nego i stvarno pokušao da obnovi veliko Justinijanovo carstvo. Bio je hrabar vojskovođa, vešt diplomata i državnik smelih zamisli. Bio je prijatan čovek što mu je olakšavalo sklapanje političkih saveza poput onog s Konradom II koji je potrajao sve do smrti ovog nemačkog cara. Manojlo je bio čovek svoga vremena. Voleo je zapadne običaje i privređivao viteške turnire u kojima je i sam učestvovao. Njegova dva braka sa ženama poreklom sa Zapada doprinela su prodoru zapadnih uticaja na vizantijski dvor. Najveći deo života car je proveo u vojnim pohodima nastavljajući napore svog oca i dede da obnovi sjaj i moć Carstva. Ratovao je, najviše, protiv Normana sa Sicilije i iz Antiohije, kao i protiv Turaka Seldžuka, ali se vojno i politički mešao ili uticao na zbivanja i mnogo šire, od stepa Rusije do Srednjeg istoka. Sa ovakvim hrabrim ratnikom i okretnim vojskovođom morali su tokom više od tri decenije da se nose veliki župani srpskih zemalja, od Uroša II sve do Stefana Nemanje (u čije je doba Manojlo umro). Carevo zanimanje za ugarske poslove, koje je prevazilazilo objektivne i strateške potrebe Carstva (Manojlo je vodio čak deset pohoda na Ugarsku), objašnjava se i činjenicom da je njegova majka bila mađarska princeza Piroška (Sveta Irena u Vizantiji).
Pohod iz 1149. godine
Nakon što je u leto 1149. godine uz venecijansku pomoć ponovo preoteo Krf od Normana, car Manojlo, kaže hroničar, „reši da svoj ratnički žar upravi protiv Srba” kako bi kaznio „njihovog velikog župana, koji je već bio otpočeo da se bori”. Nikita Honijat ovim povodom u crnom svetlu opisuje Srbe, kao nepouzdan narod:
”... ovi su (tj. Srbi) dok samodržac beše spokojan na vlasti, pravili dobronamerno lice i bili vrlo slatkorečivi pored sasvim suprotnih osećanja u dubini duše... (a zatim)... osmeliše se više nego što je trebalo iskoristivši priliku, digoše oružje na Romeje i rđavo postupiše sa njima susednim zemljama koje su bile pod Romejima.”
Carevi hroničari živo opisuju ovaj prvi veliki pohod cara Manojla na Srbiju. Odvojivši teško naoružani odred vojske i pripojivši ga lako naoružanim četama, car preko Pelagonije (Makedonije) i Kosova ulazi u Srbiju (ili „Dalmaciju”, kako je često nazivaju). Iako se car trudio i nadao se da će ga iznenaditi, Uroš II saznao je za pokrete velike vizantijske vojske i povukao se u brda „ostavljajući svakome da u bekstvu traži spas i nogama iskupi život.” Car je razorio tvrđavu Ras i sve usput opustošio dok je „nebrojeno mnoštvo učinio robljem”.
U carskoj vojsci bio je i sevasroipertat Konstantin Anđel koga je Manojlo ostavio da čuva Ras, a car je krenuo dalje da osvaja i pali po Srbiji. Zanimljivo je da je ovaj kratkotrajni gospodar Rasa, oženjen carevom tetkom Teodorom, bio predak Evdokije, buduće supruge Stefana Prvovenčanog, poslednjeg velikog župana i prvog kralja u Rasu.
Car je zatim opkolio utvrđeni grad Galič (danas Sočanica, na desnoj obali Ibra). Postavi logor i „naredi da gađaju oni na bedemu strelama i kamenjem iz praćki”. Grad je odolevao tri dana, a zatim osvojen na juriš. U gradu je uhvaćeno „mnoštvo varvara” koji su delom bili ratnici, a delom stočari. Svi zarobljeni poslati su u Sardiku (Sofiju) i druge romejske krajeve da se tamo nastane. Vrativši se u Ras, car Manojlo saznaje od svoje posade da je Uroš sa svojim ratnicima iskoristio njegovo odsustvo kako bi obnovio borbe oko grada. Romeji su zatim krenuli za Uroševim snagama želeći da ga zarobe, ali veliki župan izmakao im je „bežeći preko planinskih prevoja”. Manojlo je morao da se zadovolji samo time što je spalio dvore velikog župana. I danas u narodu u Raškoj živi legenda da su se dvori velikog župana Uroša nalazili u selu Pope, nekoliko kilometara severozapadno od manastira Đurđevi stupovi.
Ovim je bio završen carev pohod na Srbiju koji, iako uspešan, očigledno nije dao trajnije rezultate jer je Manojlo već sledeće godine morao da vodi novu bitku u Srbiji i to sa još jačim snagama.
Novi Manojlov pohod protiv Srbije - 1150. godina
Čitavu godinu veliki župan Uroš II spremao je ratnike za boj i pripremao saveznike. Prethodno ratovanje bilo je krvavo, ali je pokazalo da Grci nisu nesavladivi. Ove godine Vizantinci su se vratili sa još većom vojskom. Uhode su već krajem leta javljale da je car sa najboljim vojskovođama i brojnim srodnicima u Nišu. Dukljanski kralj Radoslav skrušeno je došao u Manojlov logor da mu izrazi vazalsku pokornost. Po starom običaju, car je čekao jesen da šume ostanu bez lišća pa da upadne u Srbiju. Sukobi i ratovanje potrajali su mesecima.
Sve nade Uroševe, da će njegovi prošlogodišnji saveznici Normani sa Sicilije napasti Vizantiju, raspršile su se. Ni Bosanci neće doći. Uroš je, doduše, imao i mnogo bližeg saveznika: ugarskog kralja Gezu II te najmoćnijeg čoveka na ugarskom dvoru i rođenog brata župana Uroša - palatina Beloša. Ali, Geza je otišao da ratuje na sever, u Galiciju. Beloš je bratu poslao jak odred sastavljen od Pečenega i Kalisija, koji su bili hazarsko pleme i živeli u okolini današnje Mitrovice. To su prvi muhamedanci koji su naseljavali naše krajeve, a po njima je ostao i naziv mesta Kalesija u Bosni.
Čini se da je ugarske čete vodio jedan Srbin - župan Vukan, možda Belošev i Urošev rođak. Ovoga vođu ugarskih trupa vizantijski pisci nazivaju „veliki župan Vakhin”, što može da se čita i kao Vukan. Njegov fizički opis (visok i krupan) ne odgovara ugarskom tipu i pre može da se poredi s fizičkim osobinama pripadnika raške dinastije. Poznato je, na primer, da je Nemanja svojom visinom izazivao čuđenje u Carigradu.
Uroševe trupe stalno su se povlačile i menjale položaj nastojeći da iskoriste bolje poznavanje predela i da napadnu manje izdvojene grupe vizantijskih vojnika. Ali, car je uporno napadao, od doline Lugomira (leve pritoke Morave), na Drinu, pa nazad, na rečicu Taru, kod današnjeg Valjeva. Ranije su istoričari pretpostavljali da se radi o planini Tari, no, opis same bitke, kao i kretanje vizantijske vojske koje su opisali hroničari, pre ukazuje na to da se bitka vodila negde u središnjem delu Srbije.
I pored napora, Romejima nije uspelo da spreče sjedinjavanje srpskih i ugarskih snaga. Već je uveliko padao i sneg, ali Vizantinci se nisu, prema običaju, povlačili u svoje utvrde. Ovaj put su odlučili da idu do kraja.
Župan Uroš naredio je okupljanje sve vojske i odlučan napad kod reke Tare. U rano jutro, kad je vizantijska vojska krenula iz logora, „neki izviđači trčeći dođoše caru i isprekidanim glasom i strašno prebledeli rekoše da je veoma brojna vojska postrojena u falange na suprotnoj obali reke, i to ne samo domorodačka (tj. srpska), nego i bezbrojno savezničko mnoštvo, sastavljeno od hunskih (tj. ugarskih) konjanika”.
Bitka na Tari bila je žestoka i neizvesna. Vodila se prsa u prsa. Srbi su uspeli da opkole grupu vizantijskih starešina, među kojima su Mihailo Vrana i Gifard jedva izbegli pogibiju. Konstantin Kantakuzin izgubio je u boju sa Srbima dva prsta.
U pozlaćenom oklopu, sijajući kao „orao sa zlatnim krilima”, ričući „kao lav bukoleonski”, sam car upuštao se u dvoboje pokušavajući da dopre do srpskog velikog župana. Car je zbacio na zemlju i zarobio četrdeset neprijateljskih vojnika, a ostale rasterao. Dok su bežali, „stalno ih udaraše s leđa mačem i kopljem”. Uto jedan od onih koji su bežali, spazivši cara, „isuka mač i ustremi se da ga probode. Car ga pak udari nogom u grudi, sruši na zemlju i zadavši mu jednu primetnu ranu kraj oka, ostavi ga”.
A onda se car bacio u gomilu koja se borila oko župana Vukana, vođe ugarskih trupa. „Prizor beše pun strave. Ali, car baci koplje i isukavši mač žestoko je nasrtao, neprestano zadajući i primajući udarce, dok se čitava bitka, pošto se ostali rasturiše, ne svede na njega i Vukana - čoveka izuzetno hrabrog i telom preterano golemog. Posle dužeg okršaja, Vukan zamahnu mačem i udari po licu cara, ali nije mogao da probije zaklon na kacigi, pričvršćen iznad očiju. Toliko je bio jak udarac da su kolutovi od zaklona dugo ostavljali traga. Međutim, car odseče mačem varvarinovu ruku i predade ga nećaku.”
Bitka je bila odlučena kad su u vizantijske ruke pala i dva srpska župana - Grdeša i Vučina. Uroš je shvatio da je bitka izgubljena. Gubici su bili ogromni. Srbi i Ugari naglo su počeli da se povlače. Samo nekoliko minuta bilo je potrebno da preostali srpski vojnici nestanu u brdima i šumama Tare.
Sledećeg dana pred vizantijskim logorom pojavila se grupica srpskih poslanika. Prenela je molbu velikog župana da mu car dozvoli da s konopcem o vratu prizna poraz i da pregovaraju o uslovima mira, odnosno, potvrdi vazalskog položaja Srbije. „Primivši molitelja, car mu oprosti krivicu. A ovaj se malo pridiže sa zemlje, gde je ničice se bacivši pred carevim nogama ležao i zakletvama zajamči ono što je bilo ugovoreno uveravajući da će za sva vremena biti potčinjen Romejima.” Manojlo je povećao obaveze Srbije: uzeo je taoce, kao zalog mira, a broj pomoćnih trupa koje mu Srbi šalju u vojne pohode povećao na 500 umesto 300 za pohode u Aziji i na 2000 za ratovanje u Evropi.
Veliki župan nije na Tari izgubio samo jednu bitku. Izgubio je i veru da će ikada moći da pobedi Manojla i da oslobodi Srbiju. Neku godinu kasnije, 1153, Manojlu nije bilo potrebno ni da pokrene trupe, a Uroš je već hitao da mu izrazi pokornost. Srbi su sada ratovali kao vazali na vizantijskoj strani. Tek je Uroševom rođaku i daljem nasledniku, velikom županu Stefanu Nemanji uspelo da nekoliko decenija nakon bitke na Tari oslobodi i objedini sve srpske zemlje („otačestvo i dedovinu svoju”) i da se nazove „samodršcem” i nezavisnim od Vizantijskog carstva.
