Evropo, naša si!

Da li je Gavrilo Princip mogao i da sanja, onog kobnog vidovdanskog jutra, da je njegova žrtva, nadvojvoda Franc Ferdinand u stvari direktni potomak vidovdanskog junaka sa Kosova — kneza Lazara?

Pravila o nasleđivanju, bilo vladara, bilo velikaša, menjala su se kroz vekove i kroz različite zemlje. U ranom srednjem veku nisu bila sasvim tačno određena. U mnogim zemljama tog vremena smrt gotovo svakog vladara ili velikaša (kralja, grofa, velikog kneza...) bila je praćena borbom između njegovih naslednika. Ove borbe utoliko su bile češće ukoliko je postupak nasleđivanja bio složeniji. Da li pokojnika nasleđuje najstariji član porodice (bratstva), najstariji brat ili najstariji sin? Koja je uloga žene u nasledstvu? Da li možda zet ima nasledna prava? Svaka država i svako doba imali su drugačije odgovore na ova pitanja.

U starom Rimu, prethodniku Vizantije, nikada nije tačno utvrđen način nasleđivanja pokojnog vladara. U suštini, sukobljavala su se načela nasleđa „prema sposobnostima” sa nasleđem prema rodbinskim vezama. Vladara koji je nosio zvanični naziv princeps, ili avgust, najčešće je nasleđivao sin, rođak ili usvojeni član porodice. Međutim, u pojedinim razdobljima, a posebno u 3. veku „vojne anarhije”, careve je smenjivala i određivala vojska. Obično bi legionari nekog uspešnog vojskovođu proglašavali za cara dok je prethodni ubijen u zaveri ili u bici s pobunjenim legijama.

U Vizantiji se podrazumevalo da je car (vasilevs) izabranik neba, kao i najsposobniji upravnik carstva, što je značilo i da Bog može da promeni mišljenje, odnosno, da car može biti i zbačen ako se pokaže kao neuspešan. U toku 1000 godina istorije carstva dvadeset i devet careva završilo je nasilnom smrću u raznim zaverama.

Na istoku Evrope dugo je u srednjem veku važilo nasleđivanje po načelu seniorata (glavni naslednik je najstariji član porodice, bratstva — obično brat preminulog), a ne po zahtevu primogeniture (naslednik je najstariji sin prethodnog vladara). Nasleđivanje prema senioratu primenjivalo se u ranom srednjem veku u mnogim zemljama. Najduže se zadržalo u Kijevskoj Rusiji što je na kraju dovelo do raspada centralne vlasti i do gotovo stalnih građanskih ratova između desetina ruskih kneževina. Tako je veliki knez Vsevolod, zvani Veliko gnezdo imao čak dvanaest sinova i svakom je ostavio po jednu kneževinu. Nakon smrti vladara (velikog kneza) u Kijevu, presto bi, u načelu, nasleđivao pokojnikov najstariji brat.

I na zapadu Evrope trebalo je vremena da primogenitura u potpunosti bude usvojena. Država je dugo smatrana ličnim posedom vladara koji je po svojoj, dobroj, volji mogao da je deli sinovima na parčiće ili ostavlja kćerima u miraz. Iz takvih podela često su izrastale oblasne dinastije koje su ponekad postajale tako moćne da su ugrožavale i samu kraljevu vlast — poput burgundskih vojvoda u Francuskoj 15. veka. Vlast je često bila na vrhu mača. Vilijam, grof Normandije, 1066. godine iskrcao se na tlo Engleske i u bici kod Hestingsa ne samo porazio i ubio kralja Haralda, nego i osvojio presto i osnovao novu dinastiju. Slično njemu, vikinški pustolov Robert Giskard osvojio je kraljevstvo Sicilije.

Preoteti presto nasilnim putem nije bilo uvek mudro. Bar ne na duži rok. Henri, vojvoda od Lankestera, zbacio je 1399. godine i ubio svog rođaka, slabog engleskog kralja Ričarda II Plantageneta i krunisao se za kralja. To je platio Henrijev unuk — Henri VI — koga je svrgnuo i ubio njegov rođak Edvard IV od Jorka tvrdeći da su njegova prava na presto legitimnija nego kod porodice Lankester. Usledio je građanski rat u Engleskoj (Rat dve ruže) u kome su se uzajamno potpuno iskorenile obe sukobljene dinastije.

Porodica Habzburg bila je posebno poznata po dobro sklapanim brakovima koji su joj, malo-pomalo, omogućili da poseduje „polovinu Evrope” — od Češke, preko Španije i Holandije — i da njeni članovi dospeju čak i do carskog položaja.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Prizor sa jedne gravire — tridesetogodišnji rat u Francuskoj

U načelu, za zemlju je bilo opasno da kralj umre bez muških naslednika. Bezbrojni ratovi srednjeg veka, ali i modernog doba, vodili su se zbog nasleđa prestola.

Poznato je da je Stogodišnji rat u 14. i 15. veku između Engleske i Francuske otpočeo kao spor oko nasledstva pošto se ugasila direktna muška linija francuskih kraljeva iz kuće Kape. Od toga doba u Francuskoj je proglašen važećim takozvani salijski zakon prema kome žene nisu mogle da naslede niti da prenesu prava na nasleđe francuskog prestola. Ovo pravilo nastalo je, u stvari, iz potrebe tadašnjeg vladara, kralja Filipa V, da opravda svoje pravo na presto i nije važilo ni u jednoj drugoj evropskoj zemlji. Engleski kraljevi iz kuće Plantagenet smatrali su da imaju veće pravo na francuski presto nego članovi francuske vladarske porodice Valoa, pa su decenijama vodili ratove po Francuskoj.

Pored Stogodišnjeg rata, najpoznatiji su i najznačajniji ratovi za špansko nasleđe i za austrijsko nasleđe u 17. i 18. veku koji su usledili nakon izumiranja muške linije porodice Habzburga u Španiji, odnosno, u Austriji.

Presto često nije nasleđivao baš onaj koji je imao najviše prava po rodbinskoj liniji, nego onaj koji je uspeo da obezbedi sebi najveću političku i drugu podršku. Nakon proterivanja dinastije Stjuarta u Engleskoj, Georg I od Hanovera izabran je 1714. godine za kralja Velike Britanije pod imenom Džordž I — iako je u tom trenutku pedeset i sedam osoba, živih i zdravih, imalo veća dinastička prava na britanski presto od njega. Ali, svi oni bili su katolici, a Britanci su želeli protestanta.

Zanimljivo je, takođe, da su u moderno doba gotovo u svim zemljama, posebno u novim monarhijama u Evropi, zavladale nemačke plemićke kuće: u 19. veku vladari Britanije, carske Rusije, novijih balkanskih monarhija (sa izuzetkom Srbije i Crne Gore) i drugih zemalja uglavnom su, po muškoj liniji, poticali iz nemačkih porodica.

Ipak, i danas ima sporova oko pitanja ko bi trebalo da nasledi presto i ko je, zapravo, glava neke vladarske porodice ili porodice koja je nekada vladala. Tako ni španski kralj Huan Karlos Burbonski nije bez „protivkandidata”. Takozvani karlisti tvrde da postoji druga, starija grana španskih Burbona — nazvana po pretendentu princu Karlosu — koja bi teorijski, prema pravilima primogeniture, imala veća prava na presto nego sadašnji španski kralj.

Spor oko prvenstva u nasleđu vodi se i između potomaka bivše ruske kraljevske kuće Romanov (tačnije, Holštajn-Gotorp-Romanov) koja je još pre jednog veka izgubila vlast u Rusiji. Naime, glava kuće Romanov po muškoj liniji princ Vladimir Kirilovič, koji je umro 1992. godine (inače praunuk ruskog cara Aleksandra II) nije imao muških potomaka, pa je prava na nasleđe ruskog carstva ostavio svojoj kćerki Mariji Vladimirnovoj. Marija se udala za nemačkog princa iz kuće Hoencolern. S njim ima sina Georga koga je proglasila za naslednika ruskog prestola (naravno, samo u teoriji). Međutim, drugi muški potomci carske porodice Romanov, kojih ima više od pedeset, digli su glas i traže da se za poglavara porodice proglasi jedan od njih, a ne neka žena. Tako većina članova porodice Romanov priznaje za glavu kuće i teorijski naslednog ruskog carskog prestola princa Nikolu Romanoviča Romanova rođenog 1922. godine. Zanimljivo je da je ovaj princ, poglavar kuće Romanov, unuk Milice Petrović Njegoš, kćerke crnogorskog kralja Nikole, koja se 1889. godine udala za ruskog velikog kneza Petra Nikolajeviča Romanova.

Potomak kralja Nikole Njegoša jeste i sadašnja glava italijanske kraljevske porodice Savoja koji se zove Vitorio Emanuele (rođen 1937. godine). On je sin poslednjeg italijanskog kralja Umberta II. Kralj Nikola Petrović Njegoš, koji je svoje kćeri udao po evropskim dvorovima, predak je još trojice bivših vladara: prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića (Srbija), princa Nikole Njegoša (Crna Gora) i bivšeg bugarskog cara i nekadašnjeg premijera ove zemlje — Simeona Saksoburškog.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Preko plemstva iz Mantove do kneza Lazara — na slici žrtva sarajevskog atentata prestolonaslednik Franc Ferdinand

Pravila nasleđivanja u srednjovekovnoj Srbiji

U srednjovekovnoj Srbiji, kao i u Rusiji, u početku je, izgleda, vladalo načelo seniorata. Tako se sinovi raškog velikog župana Uroša I jedan za drugim menjaju na vlasti u toku 12. veka: Uroš II, pa Predislav, onda Beloš i, na kraju, Desa. Stefan Nemanja odstupa od starih pravila i, po vizantijskom uzoru, za naslednika bira najpogodnijeg (ili najsposobnijeg), a ne najstarijeg sina, odnosno, srednjeg sina Stefana, a ne prvorođenog Vukana. Ovo je izazvalo rat među braćom.

Nakon 1200. godine u redu nasledstva u Srbiji opaža se borba između domaćeg seniorata i vizantijske institucije savladara, to jest naznačenih budućih naslednika prestola. U Srbiji su naslednici izvesno vreme dobijali vlast u Zeti. Braća i stričevići često vode međusobne ratove, a ponekad ratuju i sinovi sa očevima, onako kao i ugarski Arpadovići, savremenici Nemanjića. Od deset vladara iz kuće Nemanjića polovina je bila zbačena sa vlasti. Od smrti kralja Stefana Prvovenčanog do kralja Milutina svi su nasilno izgubili vlast. Tako se kralj Dragutin pobunio protiv svoga oca kralja Uroša koga je i porazio, ali je nekoliko godina kasnije i sam morao da ustupi presto bratu Milutinu. Milutin je bio oprezniji, pa je uspeo da se održi kao kralj do kraja života. Doduše, cena ovoga bilo je oslepljivanje rođenog sina — Stefana Dečanskog — kao i rat za nasleđe koji je pokrenut odmah nakon Milutinove smrti između tri pretendenta na presto — Konstantina, Vladislava i Stefana Dečanskog. Pobedio je ovaj poslednji tvrdeći da mu je sam Bog pomogao vrativši mu vid. Ipak, Stefanova sudbina bila je verovatno najtragičnija među Nemanjićima. On je ostao poluslep posle neuspešne pobune protiv oca da bi desetak godina kasnije izgubio presto i glavu pošto ga je porazio sin Dušan.

Nakon izumiranja Nemanjića knez Lazar stekao je prvenstvo među srpskim velikašima borbom i ugledom, ali i dinastičkim vezama s prethodnom vladarskom lozom preko žene Milice, koja je bila potomak Stefana Nemanje preko njegovog najstarijeg sina Vukana.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Preci i potomci despota Lazara Brankovića

Potomstvo kneza Lazara

Knez Lazar i Milica imali su sposobnu i darovitu decu. Lazarev najstariji sin i naslednik, nezaboravni despot Stefan Lazarević, graditelj je srednjovekovnog Beograda, državnik, darovit pisac. Koliko je poznato, knez Lazar i Milica imali su najmanje pet kćeri i dva sina: pored Stefana, imali su i Vuka koji je, kao i njegov otac, stradao od turske ruke.

Sve Lazareve kćeri bile su udate za vladare susednih zemalja ili moćne velikaše: Mara za Vuka Brankovića, gospodara Kosova, Dragana za bugarskog cara Ivana Šišmana, Teodora za mačvanskog i hrvatskog bana Nikolu II Gorjanskog, Jelena za Đurđa Balšića, gospodara Zete, a kasnije za Sandalja Kosaču, gospodara Huma (Hercegovine). Najmlađa, Olivera, bila je „žrtvovana” nakon Kosovske bitke i poslata u harem turskog sultana Bajazita I „kako bi bilo spaseno stado hristoimeno”.

Marino i Jelenino potomstvo može da se prati tokom dužeg razdoblja. Životi njihovih potomaka čine istoriju srpskih, pa i južnoslovenskih zemalja u vreme ogorčene, i najčešće bezuspešne, borbe za odbranu od Turaka.

Marin sin i unuk kneza Lazara i Milice despot Đurađ Branković imao je sa svojom ženom Jerinom najmanje sedmoro dece i bar deset nama poznatih unuka. Ukazaćemo samo na neke veze koje su Brankovići uspostavili, naročito nakon pada srpske despotovine, putem kojih su postali preci mnogobrojnih evropskih plemićkih porodica.

Evropsko potomstvo Brankovića

Lazar, sin despota Đurđa, koji je i sam bio srpski despot od 1456. do 1458. godine, u najtragičnije doba srpske istorije, pred konačni pad srpske države oženio se 1446. godine Jelenom Paleolog. Zanimljivo je da su se u ovom braku despota Lazara i Jelene ponovo sastale dve linije koje potiču od sinova Stefana Nemanje. Jelena Paleolog bila je daleki potomak kralja Stefana Prvovenčanog (u devetom kolenu), a njen muž Lazar Branković, preko prababe Milice, daleki potomak starijeg Nemanjinog sina Vukana (u osmom kolenu).

Iz braka Lazara Brankovića i Jelene Paleolog rođene su tri kćeri. Kao i mnogi drugi potomci despota Đurđa Brankovića, nijedna od tri kćeri despota Lazara nije imala srećan život. Kao da je usud srpske despotovine pratila i tragedija u samoj porodici despota Đurđa.

Najstarija Jelena (ili Jelača, ili Marija) udala se sa samo 12 godina za čoveka u čijoj su se sudbini stekle istorijska nesreća srednjovekovne Srbije i srednjovekovne Bosne. Bio je to Stefan Tomašević, poslednji vladar slobodne Srbije (srpski despot u toku samo dva meseca), koga su Turci pogubili kao poslednjeg kralja Bosne (1463. godine). Jelena je ostala udovica sa samo 16 godina. Više se nije udavala.

Dve druge kćeri Lazara Brankovića ostavile su potomstvo u italijanskim plemićkim porodicama sve do naših dana.

Kći Irina udala se za Jovana, sina velikog albanskog i balkanskog junaka Đurđa Kastriota — Skenderbega. Jovan je u Italiji nosio titulu — vojvoda di Sen Pjetro di Galatina. U tom braku rođen je sin po imenu Ferante koji se prezivao Kastriota Skenderbeg. On nije imao muške dece, ali je ostavio kćerku Irinu-Mariju koja se udala za Pjetra Antonija, princa od Bisinjana, iz porodice Sanseverino. Potomci iz ovog braka pripadali su italijanskim i nemačkim plemićkim porodicama: Di Kapua, Pinjateli, Darenberg, Vindiš-Grec, Ursel i De Lin.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Evropsko potomstvo kneza Lazara i Milice

Najzad, treća kćerka despota Lazara Brankovića i Jelene Paleolog zvala se Milica (verovatno po praprababi), a udala se, 1463. godine, za grofa Leonarda III od Santa Maure, iz znamenite porodice Toko. Ti grofovi, poreklom iz Napulja, vladali su na ostrvima Kefalonije u Egejskom moru. Venčanje je održano u Dubrovniku, 1. maja 1463. godine — deceniju nakon tragičnog pada Carigrada. Mladoženja nije bio prisutan, nego je venčanje obavljeno preko predstavnika. Zabeleženo je da je nevesta, kojoj je bilo jedva četrnaest godina, dobila miraz u biserima, dragom kamenju i zlatu u vrednosti od devet hiljada dukata. Milica nije dugo živela. Umrla je na porođaju, sa šesnaest godina, ostavivši jednog sina, Karla III Toka. Porodica Toko je opstala sve do 20. veka. Miličini potomci pripadali su italijanskim porodicama Kavanilja, Karačolo — vojvodama od San Vita, Kolona i Dentiče.

Pomenućemo još neke potomke Brankovića. Na primer, Marija, unuka despota Đurđa Brankovića a kći Stefana Slepog, udala se u čuvenu italijansku porodicu Paleolog-Monferato koja je vodila poreklo od vizantijskih careva Paleologa. Njen muž zvao se Bonifacije V markiz od Monferata. Brak je sklopljen u julu 1485. godine posredstvom, i na zauzimanje, nemačkog cara Fridriha III koji je lično prisustvovao venčanju. Marija je u braku bila samo osam godina. Sinovi iz ovog braka Giljelmo IX i Đanđorđo Sebastijan bili su poslednji muški članovi porodice Paleolog-Monferato. Po ženskoj liniji, nasleđe porodice Paleolog-Monferato prešlo je posredstvom Marijine unuke Margarete i njenog muža Federika II Gonzaga na još čuveniju porodicu vojvoda od Mantove. Ova porodica bila je u bliskom srodstvu s najvišim vladarskim kućama u Evropi kao što su: Loren, Never, Habzburg i druge. Po ovoj liniji, i car Franc I (umro 1765. godine), oženjen austrijskom caricom Marijom Terezijom Habzburg, potomak je u 11. kolenu Vuka Brankovića i Mare Lazarević. Po istoj liniji, austrougarski prestolonaslednik Franc Ferdinand, ubijen u Sarajevu, bio je potomak u 17. kolenu kneza Lazara Hrebeljanovića. Da li je Gavrilo Princip mogao i da sanja, onog kobnog vidovdanskog jutra, da je njegova žrtva, nadvojvoda Franc Ferdinand u stvari direktni potomak vidovdanskog junaka sa Kosova - kneza Lazara?

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Evropske dinastije na karti iz 15. veka

Pet kćeri despota Jovana

Posebno su brojne veze po Evropi koje su uspostavljene brakovima pet kćeri Jovana (umro 1502. godine), poslednjeg despota iz kuće Brankovića, i njegove žene Jelene iz kuće Jakšića. Jovan je nosio titulu despota zajedno sa bratom Đorđem koji se zamonašio kao monah Maksim i postao mitropolit Beograda. Jovan se hrabro borio protiv Turaka više puta prodirući sa vojskom preko Save i Dunava, u Srbiju i Bosnu. Jovanove kćeri poudavale su se po celoj srednjoj i istočnoj Evropi, od Poljske i Ukrajine, preko Moldavije do Vlaške i Ugarske.

Bliže našem prostoru, despoti Brankovići mogu tako da se računaju i među pretke poznatih ugarsko-hrvatskih velikaških porodica Zrinskih (Zrinji) i Frankopana (Frangipani). Naime, jedna od kćeri despota Jovana, koja se zvala Marija, udala se za grofa Ferdinanda Frankopana. Njihova kći Katarina Frankopan udala se za čuvenog hrvatskog bana i ugarskog junaka Nikolu Zrinjskog (Mikloš, grof Zrinji), koji je herojski poginuo u odbrani Sigeta od Turaka 1561. godine. Iz ovog braka potiče i poslednji Zrinski — ban Petar IV, kome je 1621. godine odrubljena glava zbog pobune protiv Habzburga.

Jelena (još jedna od brojnih Jelena iz srpske istorije), druga kći despota Jovana, bila je udata za Petra IV Rareša, gospodara Moldavije (1527-1547). Iz ovog braka potekao je niz moldavsko-vlaških gospodara iz porodica Lapušnjeanu, Čoban Basaraba, Mohila kao i poljskih velikaša i kneževa Potocki, Jablonovski, Sapieha...

Treća kći despota Jovana zvala se Hana (umrla 1578) i bila je udata dva puta u tadašnjoj Poljskoj. Prvi muž bio joj je Fedor, volinski maršal iz čuvene porodice Sangusko, s kojim je imala i sina Romana Sangusko — on je bio i vojvoda vroclavski i litvanski ratni ataman. Roman je u petom kolenu bio predak Stanislava I Leščinskog, kralja Poljske, čija se prelepa kći Marija Leščinska udala za Luja XV od Burbona, kralja Francuske. Po ovoj liniji, i poslednji francuski kraljevi iz kuće Burbona bili su potomci Brankovića, odnosno, Nemanjića.

Četvrta kćerka despota Jovana, po imenu Marija Magdalena, takođe je bila udata za poljsko-litvanske velikaše. Njen prvi muž bio je knez Aleksandar Čartorijski, volinski vojvoda i potomak litvansko-poljskih i ukrajinskih vladara iz kuće Jagelovića. Kao njeni potomci mogu da se navedu kneževi Višnjovjecki, Čartorijski, Sapieha, Šimković i drugi.

Najzad, peta kći despota Jovana, po imenu Despina Milica, bila je udata za vlaškog vojvodu Nagoja V Basarabu sa kojim je imala petoro dece i potomstvo u Vlaškoj i Trasilvaniji.