Aurelijan je jedan od najvećih rimskih careva poznog Rimskog carstva. Iako je vladao nepunih pet godina, postigao je sjajne uspehe u obnovi carstva, koje je već bilo na ivici propasti, vodeći u svakoj godini svoje kratkotrajne vlasti bar po jedan rat iz koga bi izlazio kao pobednik.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete


Među grubim, bradatim ilirskim legionarima tog hladnog septembra 270. godine malo je bilo svesnih da, uzvikujući ime novog cara, ne proglašavaju samo jednog u dugom i dosadnom nizu onih koji kratko vladaju i brzo se zaboravljaju. Ovaj put biće drugačije. U čvrstom, kao od brega odvaljenom vojniku snažno stisnutih vilica i odlučnog pogleda, prozvanom Mačonosac, rimski svet upoznaće vladara novoga kova koji će uskoro zaista obnoviti carstvo i jedinstvo rimskog sveta.

Provincija Mezija osnovana je u vreme Oktavijana Avgusta u prvom veku pre naše ere kada se pominje njen upravnik Caecina Severus. Pre nego što su ih osvojili Rimljani, u ovim oblastima postojali su plemenski savezi tračkih plemena, Meza, Tribala i Dardanaca (Tračana). U vreme cara Tiberija, u prvom veku, Mezija je bila pod upravom namesnika (senatskog legata) provincije Makedonije sa Ahajom. Granica Mezije na zapadu je bila reka Drinus (Drina), na severu Danubius, na istoku Pontus Euxinus (Crno more), a na jugu venac planina oko Hemusa (planina Balkan). Nalazila se, dakle, na prostorima koji su, pored današnje Srbije, južno od Dunava i Save, obuhvatali i današnju Bugarsku.

Car Domicijan podelio je u prvom veku ovu provinciju na dva dela: Gornja Mezija (Moesia Superior) nalazila se otprilike na prostoru današnje Srbije, a Donja Mezija (ili „Ripa Dacia”) išla je uz Dunav do Crnog mora. Svaka od ove dve oblasti bila je pod upravom carskog legata i prokuratora. Kao provincija velikog strateškog značaja, Mezija je imala niz graničnih utvrđenja uz Dunav. Gornja je bila vrlo važna i za održavanje veza između Panonije i Ilirije, na zapadu, i jugoistočnih provincija (čuveni Rimski put od Singidunuma ka Vizantu/Carigradu). Pod dinastijom Antonina, u drugom veku, Mezija se posebno razvila zahvaljujući zaštiti koju su joj pružale četiri rimske legije i njihove pomoćne jedinice (auxiliae) čiji su vojnici regrutovani među mesnim stanovništvom. Osim što je bila strateški značajna, Rimljani su iskorišćavali i rudna bogatstva Mezije, pre svega zlato i bakar. Zabeleženo je da je Plaucije Silvan Elijanus bio prvi guverner Mezije koji je iz te oblasti isporučio pšenicu za Rim.

Gradovi su se najčešće razvijali oko garnizona rimskih legija. Prva rimska naselja nazivala su se canabae (naselja uz vojne logore) i oppidum ili pagus (naselja starosedelaca). U 2. i 3. veku na Dunavu su se razvijala rimska naselja kao što su bili Singidunum (Beograd), Viminacium (Kostolac), Margum, Bononia (Vidin), a južnije Naissus (Niš) i Ulpiana (Uroševac). Naseljima Singidunum, Margum i Viminacijum status rimskih gradova dodeljen je u vremenu od cara Trajana do Marka Aurelija (prvi i drugi vek). Gradski upravnici uglavnom su birani među vojnim veteranima.

Rimljani su običavali da svoje nove gradove podižu prema strogim urbanističkim pravilima. Nakon što bi bilo izabrano pogodno zemljište, sveštenici bi obeležavali „svete granice” naselja — pomerium. Kao i vojni garnizoni, gradovi su imali oblik pravilnog kvadrata ili pravougaonika koji su presecale ravne ulice pod pravim uglom. Već na početku gradnje bila bi određena i mesta za gradski trg kao i javne zgrade, poput amfiteatra, kupatila, skladišta... Istovremeno sa izgradnjom kuća, čija je visina takođe bila strogo utvrđena, gradio se i vodovod (aquaduct) koji je u grad dovodio čistu tekuću vodu sa najbližih izvora. Sve to pratila je i izgradnja popločanog druma kao i luke — ako se grad razvijao uz reku ili more — kako bi mesto bilo najbrže i najlakše povezano s drugim delovima carstva.

Gradove Gornje Mezije najpre su naseljavali vojni veterani i trgovci, koji su dolazili iz raznih provincija (Italija, Mala Azija...), kao i domorodačko stanovništvo koje se postepeno uklapalo u rimski gradski način života. Među stanovnicima gradova na gornjomezijskom delu Dunava keltska i druga starosedelačka imena u prvo vreme retko se pojavljuju. Ali, već u 2. i 3. veku većina žitelja gradova na Dunavu domaćeg su porekla. U 2. veku među stanovništvom oko vojnih logora počinje regrutovanje za rimsku vojsku što je i dovelo do nastanka čuvenih ilirskih legija. Istovremeno se širi romanizacija, pa brojni starosedeoci stiču rimsko građansko pravo. Među njima su verovatno bili i roditelji cara Aurelijana.

Mačonosac (Manu ad ferum) — car

Njegovo ime podsećalo je na latinsku reč za zlato (aurus), a povest o njegovom životu puna je legendi. Otac mu je bio skromnog porekla, možda iz Sirmijuma, kako to navodi istorija rimskih careva pod nazivom „Historia Augusta” ili, što je verovatnije, iz Mezije, na Dunavu. Pričalo se da mu je majka bila sveštenica boga nepobedivog Sunca — kult koji je on sam, kao car, podržavao. Imala je dar predviđanja, pa je i svom sinu prorekla uspeh. Naslutila ga je tako rano da mu je već platno za povijanje napravila od purpurnog plašta koji je neki car poklonio hramu. Dok je bio beba, kaže legenda, jedna zmija obmotala se oko njegove kolevke, što je znak božanskog proviđenja, ali, doleteo je orao koji ga je izneo iz kolevke i, ne povredivši ga, spustio ga na sveto mesto nekog hrama.

Ali, sve su to predanja koja prate životni put, a kasnije i povest o gotovo svakom caru. Istorijska je činjenica da je Lucije Domicije Aurelijan rođen verovatno oko 214. godine i da je kao dux equitum, ili vođa konjice, učestvovao u zaveri nekoliko visokih oficira poreklom iz Ilirije protiv tadašnjeg cara Galijena 268. godine. Ovo mu je, verovatno, omogućilo napredovanje pod novim carem iz naših krajeva — Klaudijem II Gotskim koji ga postavlja za vrhovnog komandanta sve rimske konjice. Bile su to teške godine za Rimsko carstvo, godine vojne anarhije, pobuna u provincijama, vreme u kom su rimske legije svakih godinu-dve proglašavale nekog novog vojskovođu za vladara carstva.

Aurelijan je bio prisutan u Sirmijumu (danas Sremska Mitrovica) onoga dana kad je car Klaudije II Gotski umro od kuge. Odmah nakon toga, u istom gradu, ilirske legije 270. godine proglašavaju Aurelijana za novog cara. Nije stoga neobično što on, nešto kasnije, na svom novcu slavi „genija i vrline” svoje rodne Ilirije (genius Illiryci, virtus Illiryci).

Prva godina Aurelijanove vlasti nije obećavala ništa dobro. Oslobodivši se suparnika, Klaudijevog mlađeg brata Kvintilija koji je vladao samo tri meseca, Aurelijan se suočio sa ustankom u samom glavnom gradu Rimu u kome nezadovoljni radnici iz carskih kovnica novca dižu ustanak i objavljuju ime svog carskog kandidata. Tek što je ustanak u krvi ugušen, na Italiju se obrušava još jedna od germanskih najezdi. U više bitaka protiv varvarskih plemena u Italiji i na Dunavu i nakon nekoliko neuspeha ili delimičnih uspeha, Aurelijan krajnjim naporom ipak uspeva da razbije horde Vandala, Jutuga i Sarmata. Iako u narednih stotinu i više godina varvari neće upadati u Italiju — sve do najezde Alarikovih Gota 401. godine — car Aurelijan to nije mogao unapred da zna. Shvatao je samo da je sigurnost glavnog grada carstva ugrožena. Stoga donosi odluku zbog koje se njegovo ime i danas često pominje u savremenim turističkim vodičima grada Rima: on naređuje da se izgrade nove, masivne zidine kojima će biti opasan ceo grad Rim.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Aurelijanov trijumf u Rimu

Utvrdivši svoju vlast u samom središtu carstva, imperator iz Mezije kreće u obnovu njegovog jedinstva. Naime, tih godina Rimsko carstvo raspalo se na nekoliko politički potpuno nepovezanih područja. Pored zakonitog cara u Rimu, na zapadu je već više od decenije postojalo potpuno nezavisno Zapadno ili Galsko carstvo. Na istoku se kraljevstvo Palmire (grad raskrsnica puteva u Siriji) pod upravom lepe kraljice Zenobije proširilo na prostore od Male Azije do samog Egipta, žitnice i trbuha samog Rima.

Prvi korak koji Aurelijan čini u obnovi jedinstva Rimskog carstva nije osvajački, nego prvenstveno odbrambeni. Godine 272. car donosi do tada nečuvenu odluku: naređuje da se jedan deo osvojenih područja potpuno napusti i da se rimske legije, kao i sve latinizovano stanovništvo, povuku na nove, sigurnije i utvrđenije granice. Reč je o napuštanju Dakije, prekodunavske provincije na prostoru današnje Rumunije, koju je uz najveće napore još u 2. veku osvojio car Trajan. Tako se, prvi put nakon skoro hiljadu godina, širenje rimske države zaustavilo i ona je, i zvanično, počela da se osipa.

Ovu hrabru odluku, donetu, verovatno, ne toliko kao posledica političke dalekovidosti koliko pod pritiskom beznadežnih okolnosti, pratio je i jedinstven politički potez koji je trebalo da spase „obraz” caru i vlasti. Dakija nije jednostavno napuštena i zaboravljena, nego su, istovremeno, stvorene dve nove provincije pod nazivom Dakija. Ali, te provincije nalazile su se sada sa južne, a ne sa severne strane Dunava: Dacia Ripensis (podunavska Dakija) i Dacia Mediterranea, sa glavnim gradom Serdikom (Sofija) u koju su spadali krajevi istočne Srbije, kao i grad Naissus (današnji Niš). Tako je, bar zvanično, Rim i dalje zadržao provinciju Dakiju na spisku svojih zemalja.

Obnovitelj rimskog sveta

Nakon što je pobedio varvare i obezbedio mir u Rimu, car Aurelijan okrenuo je svoje legije na istok. Posle višenedeljnog marša na istok, prešavši Malu Aziju i obrevši se u sirijskoj pustinji, krećući se putevima koje su utabali brojni trgovački karavani, pod vrelinom Sunca, gazeći usijani kamen i pesak, pred legionarima će se ukazati prizor tako neobičan da su u prvi mah pomislili da su ugledali fatamorganu. Usred pustinje pred njima će izniknuti grad čudesne lepote, okupan u zelenilu, pun izvora sveže vode, palmi, urmi — čarobna Palmira, pustinjska oaza koja je postala središte velikog kraljevstva! Palmira sa svojim brzim konjanicima i nenadmašnim strelcima, kamilama i karavanima. Mermerna Palmira s ogromnim hramovima od kojih je najveći posvećen bogu Balu. A usred te pustinjske oaze cvetao je jedan cvet — pustinjska ruža po imenu Zenobija.

Zenobija je bila žena moćnog vladara Palmire koji se zvao Odenat. Nakon njegove smrti 267. godine, Zenobija je preuzela upravu u ime svoga sina, koga je proglasila za nezavisnog vladara, proširivši vlast na ceo Egipat, glavnu rimsku žitnicu. Zabeleženo je da se Zenobija proglasila naslednicom slavne egipatske vladarke Kleopatre. Bilo je to previše za Aurelijana.

Godine 272. rimska vojska kreće na istok da pod okrilje carstva vrati odmetnuto kraljevstvo Palmire. U leto 272. godine u bici nedaleko od Antiohije (Mala Azija), koristeći ratno lukavstvo i posebno uvežban manevar vojske — prividno bekstvo i kontranapad — Aurelijan razbija vojsku koju je poslala Zenobija. Kraljica pokušava da pobegne na istok, u Persiju, ali na samoj granici, u blizini reke Eufrat, sustižu je Aurelijanovi konjanici. Ipak, i sudbina i rimski avgust biće milostivi prema sada već bivšoj kraljici Palmire. Aurelijan će poštedeti i grad i kraljicu da bi sa zarobljenicom krenuo put Rima.

Nakon pobede na istoku Aurelijan polazi na suprotnu stranu — na zapad, u Galiju koja se desetak godina ranije takođe osamostalila. Godine 273. u ravnici nadomak reke Marne odigrala se bitka u kojoj su se sukobile dve rimske vojske: Aurelijanova i galska, predvođena carem Tetrikusom. No, usred krvavog okršaja desilo se nešto što se retko viđa: predvodnik galske vojske imperator Tetrikus jednostavno je prebegao u protivnički tabor izrazivši pokornost zakonitom rimskom caru — Aurelijanu. Za to vreme obeshrabrene galske legije doživele su potpun poraz. Aurelijan je još jednom trijumfovao ostvarivši za samo nekoliko godina jedinstvo Rimskog carstva i pripisujući sebi još jednu titulu: obnovitelj rimskog sveta (restitutor orbis romani).

U jesen 274. godine u Rimu je održan veličanstven Aurelijanov trijumf čiji se opis sačuvao u hronici kasnog Rimskog carstva poznatoj pod nazivom „Historia Augusta”. Na čelu trijumfalne povorke bile su životinje: dvadeset slonova, pripitomljene zveri iz Libije kao i dvesta životinja iz Palestine, od kojih i četiri tigra i žirafe. Nakon njih stupalo je osam stotina gladijatora i mnoštvo zarobljenih, vezanih varvara koji su, poput učesnika na nekoj olimpijadi, nosili natpis svoga naroda ili plemena: Baktri, Arapi, Iberi, Persijanci, Goti, Alani, Sarmati, Franci, Vandali, Germani... U koloni je stupalo i deset zarobljenih Amazonki — gotskih žena boraca. Nakon njih, na kraljevskim kočijama, nastupala su dva najpoznatija zarobljenika: galski car Tetrikus i njegov sin, a zatim lepa kraljica Palmire Zenobija, okovana u lance od čistog zlata, u skupocenim haljinama i okićena nakitom.

Iza zarobljenika nastupali su pobednički rimski narod i vojska: senat, zanatska udruženja, oklopljeni vojnici — cela Aurelijanova vojska koju je pratio i plen osvojen u pohodima.

Na kraju, nakon gotovo celodnevne smotre, nastupao je lovorovim vencima i purpurom okićeni car. Njegova kola vukla su četiri pitoma jelena — plen zarobljen u bici s Gotima. Nakon što se uspeo do Kapitola, ozareni Aurelijan prineo je jelene na žrtvu pred hramom Jupitera. Trijumf je nastavljen višednevnim igrama za narod: gladijatorskim borbama, pozorištem, cirkuskim predstavama, prizorima lova... Da bi potpuno pridobio narod Rima, car je, po običaju ranijih careva, ubrzao podelu besplatne hrane narodu: čisto brašno zvano siligineus, svinjsko meso, kao i vino. Aurelijan je mogao da bude zadovoljan. Narod ga je voleo, vojska obožavala, čak su i senatori prikrivali svoju mržnju prema ovom neobrazovanom ilirskom seljačetu...

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Goti nisu imali sreće u sukobima sa Aurelijanovom vojskom

Reformator carstva

Aurelijan je niskog rasta, zdepast, čvrstih nogu, bokova, pun mišića — građe vojnika, legionara, koji još od mladosti u svakom maršu vuče više od dvadeset kilograma opreme. Lako plane i lako kažnjava za svaku grešku, baš kao što je to naučio u decenijama surovih vežbi u kojima su se čvrsti i neobrazovani ilirski seljaci pretvarali u rimsku vojnu mašinu dostojnu vekova slave. Zapamćeno je da je u besu pogubio i svog nećaka. Strog je i prema vojsci. Treba pripaziti kad i kako da mu se priđe, britak je, brz i ne pita mnogo, a uza se uvek nosi svoj kratki mač gladius po kome je i dobio nadimak — čovek s mačem. I ne čudi, stoga, što mu posetioci dolaze uz klanjanje ili bacajući se na kolena nazivajući ga „bog i rođen da vlada” — deus et dominus natus — kao da je bio neki istočni vladar, a ne rimski cezar.

Mnoge je reforme započeo Aurelijan u godinama nakon pobeda na Istoku i na Zapadu. Na planu vere pokušao je da obnovi i okupi sva rimska božanstva, neka već i poluzaboravljena, oko novog kulta nazvanog Sol invictus (Nepobedivo Sunce). U Rimu je 274. godine u tu svrhu sagradio i novi hram posvećen ovom božanstvu koje su rimski vojnici kasnije slavili i u vidu istočnog Boga — Mitre. Posvećeni su i novi sveštenici koji su svakog 25. decembra slavili dan rađanja ovoga Boga.

Pokušao je, zatim, Aurelijan da obnovi i poverenje u novac rimskog cara. U proteklim decenijama rimski novac antoninianus bio je obezvređen pošto je zbog siromaštva carske blagajne količina srebra koje se ugrađivalo u novac stalno opadala. Zbog toga su novi antoninijani kovani sa strogo utvrđenom masom srebra u sebi. Trebalo je, međutim, sačekati kasnije careve, a posebno Dioklecijana, da bi se dovršila reforma novca.

Aurelijan je počeo da preuređuje i vlast. Ne samo da car po nazivu i ponašanju postaje sličniji istočnim vladarima, nego se menja i provincijsko ustrojstvo. Italija je prvi put podeljena na oblasti kojima upravljaju posebni guverneri (corrector).

U vojsci jača disciplinu i nastavlja promene uvodeći pokretnije jedinice (konjicu) i povećavajući broj varvara koji se bore u rimskim legijama. Tako je u nizu oblasti, od menjanja načina odbrane rimske granice, preko novčane, verske i administrativne reforme Aurelijan imao ulogu preteče kasnijih i mnogo čuvenijih careva iz Ilirije, odnosno Mezije, reformatora Dioklecijana i Konstantina. Ali, prevelika strogost na kraju je ugrozila i samog Aurelijana.

Godine 275, kad je nakon nove pobede nad varvarima na Rajni krenuo u veliki pohod na Persiju, caru su u logoru u Trakiji došli glave sopstveni oficiri. Priča kaže da je uzročnik ubistva bio njegov sekretar, zvao se Eros, koji je nakon što je počinio neku grešku i, uplašivši se od carevog besa, smislio sledeće spasonosno rešenje: sastavio je spisak imena najviših rimskih oficira koje je car navodno nameravao da pogubi, pa je spisak doturio tim istim ljudima. Aurelijana su tako smakli njegovi lični gardisti — pretorijanci. Nedugo zatim vojska je shvatila grešku, a pokojni car proglašen je „božanstvom” i uzdignut među bogove rimskog Panteona.

Posle Aurelijanove smrti vlast je pokušala da zadrži njegova žena koja se zvala avgusta Sabina i o kojoj se zna samo da je kratkotrajno kovala carski novac. Aurelijanovo delo nastavili su njegovi zemljaci — carevi Prob, zatim Dioklecijan i Maksimijan, kao i Galerije, Konstantin i mnogi drugi od kojih je značajan broj poticao sa područja današnje Srbije.