Na blagoj uzvišici iznad desne obale Deževe, nedaleko od ušća u Rašku, iznad oskudne ravnice s leve obale Raške , pored samog nekadašnjeg glavnog puta Raška  Novi Pazar, s desne strane, na 2 km ispred sedišta  novopazarskog grada, uzdiže se drevni hram, jedan od najstarijih u našoj zemlji, "crkva svetih  i sveslavnih i vrhovnih apostola  Petra i Pavla". Zidana grubim pritesanim kamenom, mestimično sigom i opekom, neobičnih asimetričnih proporcija, oduvek je privlačila pažnju ne samo stručnjaka već i običnog sveta. Oko nje, beli se neobična skupina  nadgrobnih spomenika, što ih isklesaše ruke srpskih kamenorezaca  ovoga kraja od 18. do 19 .veka.
Ovo etnološko  epigrafsko poetsko znamenje upečatljivo obogaćuje prostor drevnosti pomenutog  hrama, koji narod  od  davnina  naziva  Petrovom  crkvom.

Tu, u ovim raškim brdima, s malo ravnica, kraj  reke  Raške  i njenih pritoka, između planina Rogozne, Peštera, Kopaonika  i Golije, s izrazitom  sta roslovenskom toponimijom i toponomastikom, što su svim lokalitetima  i naseljima  u kotlinama i na obroncima  nametnule  istovetno obeležje, od primanja hrišćanstva među srpskim plemenima, tokom  7, 8. i 9. veka, razvijao se osobit duh stvaralačkih  nastojanja  na umetničkoj sintezi Istoka i Zapada. U 8. Stoleću, obeleženom raskošnom svetlošću državne i crkvene samostalnosti i pregalačkog  autohtonog  kulturnog  stvaralaštva  izrazite neponovljivosti i originalnosti, ovde će se nego igde oglasiti  izuzetnom  likovnom  snagom  jevanđelje po raškom  neimaru  i slikaru.

Najstarije  dosad  poznato istorijsko svedočanstvo  koje pouzdano govori  o starini hrama  sv.apostola Petra i Pavla u srednjovekovnom  Rasu, jeste povelja vizantijskog cara Vasilija Drugog, zvanog ''Bugaroubica'', iz  1020. godine. Ona ohridskoj arhepiskopiji, pod jurisidikcijom   carigradske patrijaršije, dozvoljava  da može pod svojom vlašću  držati i one episkopije koje  nekada bile pod bugarskom patrijaršijom,za vladavine  bugarskog cara Petra ( 927-968). Među njima se spominje  i raška episkopija. U 10. veku, na prostoru od Skoplja do Sremske Mitrovice, po povelji već spomenutog vizantijskog  cara Vasilija Drugog, osim raške episkopije  postojale su niška, braničevska beogradska, sremska, skopljanska, prizrenska i lipljanska. Svaka od ovih episkopija, sa svojom katedralnom crkvom, bila je već u čuvenom istoimenom gradu. Da li je to možda antički grad Arsa, po kome je, kako neki tumače, nastao naziv grada Rasa? Trebalo bi ukazati na činjenicu da nijedan antički grad  nije podignut na nepristupačnom ćuviku, uzvišenju, kao što je to bio običaj u srednjem veku. Zanimljivo  je da su kod nas  skoro sve episkopske crkve  svojim oltarom  usmerene ili ka reci, ili ušću reka, ili jezeru ili ka izvorima.


O samom postanku Petrove crkve postoje dva predanja. Po jednom, ovu crkvu sazidao je apostol Tit,učenik apostola Pavla .  Ovu legendu i danas narod pripoveda. Ima istoričara koji pomišljaju  da se sv. Sava za dobijanje nezavisnosti srpske crkve pozivao na ovo predanje, jer po crkvenim kanonima carigradske patrijaršije  autokefalnost (samostalnost) crkve  u  jednoj zemlji  mogla  se steći samo ako je na njenom tlu postojao hram sazidan od bilo kog Hristovog  apostola. Po drugoj legendi, saopštenoj u 27 glavi ''carostavnog''  Letopisa popa Dukljanina iz barske arhiepiskopije, pisanog krajem  12. veka, priča se  da je dukljanski kralj Belo Pavlimir ratovao protiv raškog župana  Lutomira i da je sa sobom poveo Rimljane. Posle pobede nad županom Raške, Rimljani su sagradili  tvrđavu  Bello i crkvu ''u čast blaženog Petra apostola'' u mestu blizu ''Caldanae'' (Banje). Kada je crkva bila u svemu završena, kralj Pavlimir je naredio  da ona postane episkopija. Ovo predanje gradnju crkve stavlja u sredinu 9. veka. Istoričar Ferdo Šišić je ukazivao da je današnji lokalitet Podbijelje, nedaleko od Petrove crkve, po svom nazivu verovatno vezan za tvrđavu Bello. ''Caldana'' je današnje lečilište  za reumatična oboljenja Novopazarska Banja, na oko 1 km od  crkve Sv. Petra .Što letopis  popa Dukljanina pominje banju, to je sasvim razumljivo. Lekovitost  topolih  voda oduvek se cenila i u njihovoj blizini nicala su naselja. I antički grad Arsa je najverovatnije bio pored same Banje. Priča o raškoj episkopiji  kraj toplih izvora  verovatno je bila zanimljiva, pa je hroničar iz Bara, pop Dukljanin, to istakao. Posebno značajno što letopisac ističe da je crkva posvećena sv. Petru, upravo onako kako je narod i danas  naziva, Petrovom  crkvom, a ne kako je zvanično tumače crkvene vlast, crkva svetih apostola Petra i Pavla .

Stojan Novaković, u svojoj knjizi  Prvi osnovi slovenske književnosti, pominje dva pisma  pape Jovana Osmog srpskom županu Mutimiru, prvo iz 872/3, a drugo 876, na osnovu kojih  bi se moglo s pravom zaključiti da su Srbi 872-876, većim delom pokršteni i da je već tada osnovana episkopija u Raškoj, prva u samostalnim srpskim župama. Po Konstantinu Porfirogenitu, vizantijskom caru  i piscu iz prve polovine  10 . veka ,srpske zemlje su već ''krštena  Srbija''. Arheološka istraživanja Petrove crkve otkrila su prvobitan baptisterijum, verovatno iz 6. veka.
Iz pisma  pape Aleksandra Drugog iz 1067. i pape Grgura iz 1078. godine  upućenih dukljanskom barskom arhiepiskopu Petru, saznaje se da je tada, osim starih primorskih latinski episkopija (kotorske, ulcinjske, svačke, skadarske, drivatske i pilotske), barskoj arhiepiskopiji pripadala još i srpska, bosanska i trbinjska crkva .To je vreme  velikog dukljanskog  kraljevstva, započetog silnim ustaničkim pokretom za vlade dukljanskog kneza Stefana Vojislava. Tada je veliki deo srpskih zemalja bio oslobođen od Vizantinaca. Dukljanski knez se opredelio za rimskog papu i od njega izmolio da se u baru već 1050. osnuje zasebna  arhiepiskopija. Izgleda da je raška episkopija bila pod njom  sve do propasti dukljanskog kraljevstva. Bila je to prva  samostalna  arhiepiskopija  u srpskim zemljama  pre Stefan Nemanje  i  Save. Njena delatnost doprinela je još jačem  strujanju umetničkih uticaja iz naprednijih primorskih gradova .

Smrt kralja Bodina (1101) i uspon vizantijskog  cara  Manojla Prvog označili su propast  dukljanskog kraljevstva. Raška episkopija, kako bi svedočilo pismo Teofilakta Ohridskog iz 1107. godine, bila je izgleda dalje pod barskom  arhiepiskopijom .
Osvajanje dobrog dela srpskih zemalja od strane  Manojla Prvog (1149) doprinelo je  da se raška episkopija ponovo vrati pod ohridsku  arhiepiskopiju. Konačno opredeljenje Stefana Nemanje za vizantijsku kulturu, posebno posle njegovog boravka  u Cerigradu (1172-1173), kao zarobljenika Manojla Prvog, uslovilo je da se raška episkopija sasvim otrgne  iz jurisidikcije barske arhiepiskopije. Koliko je pak ona zavisila ohridske arhiepiskopije, teško je reći.


Prvi poznati raški episkopi tek su iz vremena Stefane Nemanje. To su Leontije , Jeftimije i Kalinik. Sva trojica  su vezana za odsudne  istorijske događaje iz Nemanjinog života. Prvi, Leontije, izvršio je pravoslavni obred njegovog krštenja. Pre toga Nemanja je bio kršten po latinskom obredu, za vreme svog boravka u Duklji, koja je pripadala barskoj arhiepiskopiji, (rođen je u Ribnici kod Podgorice). Episkop  Jeftimije  bio je na saboru koji je Nemanja sazvao protiv verske jeresi(bogumila?). Njega je spomenuo Stefan Prvovenčani(1196-1228) u biografiji svoga oca Život Stefana Nemanje. Ovaj sabor održan je kraj Petrove crkve. Treći  episkop, Kalinik, učestvovao je u događaju od dalekosežnog značaja  za političku i kulturnu istoriju srpskog naroda  koji se zbio u Petrovoj crkvi na Blsgovesti  1196.godine. Tada se  Stefan Nemanja  odrekao prestola  u korist svog drugog sina ,Stefana. Prvom  sinu Vukanu, dao je da upravlja Dukljom. Tom  prilikom ga je episkop Kalinik  zamonašio  davši mu ime Simeon. I njegova  supruga Ana se istog dana zamonašila  i dobila  ime Anastasija. Posle napuštanja prestola  otišao je kao monah  u svoj manastir Studenicu, a ubrzo zatim, oktobra 1197, krenuo u Svetu Goru, svom trećem sinu Savi, koji se već nalazio kao monah u manastiru Vatoped, na čiju se molbu odrekao prestola  i zamonašio te došao na Svetu Goru. Nemanjina Ana, kao monahinja Anastasija , otišla je u manastir Sv.Bogorodice u Toplici.

Zanimljivo je da ni jedan od naših prvih srednjovekovnih pisaca iz 13.veka(Sava ,Stefan Prvovenčani,Domentijan  i Teodosije ) ne spominje ni oblast ni grad Ras. Jedino arhiepiskop Danilo  Drugi  iz prve polovine 14.veka, pominje oblast Rasa, i to samo kada govori o kralju Dragutinu(1276-1282), koji ustupio presto  svom bratu kralju Milutinu(1282-1321),"de mu darova kranjevstvo u Rasu, u mesto zvanom Deževo''.A kada sahranjuju kralja Dragutina kao "kao blaženog monaha Teoktista",D anilo Drugi piše: "I kada  su došli u Ras ka crkvi svetog mučenika Hristova Georgija, u njegov manastir..." (Đurđevi Stupovi, koje je oko 1283. obnovio kralj Dragutin). Po Danilu Drugom  kao da ne postoji grad Ras, već samo oblast prvobitne države Stefana Nemanje.

Sveti Sava je po dobijanju samostalnosti  srpske crkve u Nikeji(1219), i podolasku u Srbiju(1220), postavo nove  episkope kako za novoosnovane  episkopije tako i za one ranije, davno ustanovljene, među kojima su bile raška i prizrenska. Iz protesnog pisma Dimitrija Homatijana ,ohridskog  arhiepiskopa, upućenog  Savi  maja 1220, saznaje se da je prvi srpski arhiepiskop oterao ranijeg prizrenskog episkopa i na njegovo mesto postavio novog, svog saradnika. Od posebnog je značaja da ohridski arhiepiskop  protestvuje  samo zbog prizrenske episkopije. On uošte ne spominje rašku. Očigledno je da je Homatijan  gnevan  što mu je prizrenska episkopija oteta i pripojena srpskoj autokefalnoj arhiepiskopiji. Za njega je raška episkopija, po svojoj prilici, bila otpisana  već od Stefana Nemanje. Za novog raškog episkopa Sava je postavio jednog od svojih saradnika, Metodija. Nije slučajno što je Sava poslao baš ovog episkopa rimskom papi, da mu papa pošalje blagoslov i krunu za Stefana Prvovenčanog. Visoki predstavnici crkve sigurno su vodili računa o tome. Blagoslov iz Sv, apostola Petra i Pavla iz Rima može nositi samo onaj arhijerej koji je saprestolnik episkopskog sedišta posvećenog istim  svetiteljima, a istovremeno i predstavnik najstarije episkopije u srpskoj nezavisnoj arhiepiskopiji.

Od vremena  Savinog, prvog srpskog arhiepiskopa(1220-1234), pa sve do dolaska Turaka u oblas Rasa (1455) život Raške episkopije tekao je u stvaralačkom  prosvetnom i kulturnom pregalaštvu. Za vlade kralja Dušana, kada se srpska arhiepiskopija proglašava patrijaršijom(1346)koja će izvršiti i Dušanovo krunisanje za cara ( na Uskrs, 16. aprila 1346), raška episkopija se uzdiže na stepen mitropolije. Među svim raškim episkopima  ovog razdoblja slobode i nezavisnosti, više od dvesta trideset godina, po dosad poznatim istorijskim izvorima, treba posebno ukazati  na episkopa Grigorija Drugog. Sudeći po zapisima  koje je ostavio, on je pripadao krugu najizabranijih  stvaralaca  srednjovekovne Srbije. Za manastir Hilandar izdao je knjigu Zakonik-Krmčiju sv.Save, a za kralja Milutina iskovao je 1305. časni krst, koji je kralj poklonio domu  "sv.apostola  Petra i Pavla u Rasu". Danas se ovaj krst nalazi sv.Dominika u Dubrovniku. Raški episkop Grigorije Drugi  mogao bi se smatrati jednim od  prvih  velikih  poznatih  umetnika  iz stare srpske prošlosti.

Konačno  osvajanje srpske države od Turaka (1459) označavalo je početak dugovekovnog ropstva sve do 1912. godine, kada su oslobođeni krajevi oko Novog Pazara. U ovom razdoblju, dugom više od četiri stotine  pedeset godina, ekonomske i duhovne snage  raške  mitropolije postepeno su se osipale. No, treba istaći  da je tada izgrađeni  grad Novi Pazar, ubrzo posle osvajanja Srbije, postao jedan od najznačajnijih trgovačkih središta u zapadnom, evropskom, delu Turske Carevine. Naročito je prva polovina 16.veka donela polet njegovom razdoblju. Nagli procvat novopazarskog grada  doprineo je i jačem uticaju raške mitropolije  na unutrašnje prilike  u srpskoj crkvi. Pojedini raški mitropoliti  često su zauzimali mesto poglavara srpske patrijaršije. Raški mitropolit Simeon izabran je 1550. čak za ohridskog  arhiepiskopa. Nije isključeno da su turske vlasti  uspele da ohridskoj  arhiepiskopiji nametnu prvi put za poglavara srpskog vladiku iz Novog Pazara. Krajem 17. i tokom prve polovine 18. veka ističu se dva raška mitropolita, Mojsije Rajović i Arsenije Jovanović Šakabenda, rodom iz Trgovišta  kraj Novog Pazara .Njih dvojica postaće patrijarsi srpske crkve  i obnovitelji Petrove crkve 1728, o čemu svedoči natpis na mermernoj ploči iznad ulaza u hram ,na zapadnoj fasadi. Arsenijev brat je čuveni oberkapetan Siniša Marković Mlatišuma, koji je vladao kragujevačkom  oblašću  i koji je  1735. obnovio manastir Draču, nedaleko od ovog grada. Oni će zajedno povesti veliko mnoštvo naroda  iz Metohije, Kosova  i Raške  u drugoj seobi Srba u Vojvodinu 29.juna 1737.godine. Krajem 18.veka, raška i prizrenska  mitropolija, zbog smanjenog broja vernika, sjedinjuju se u jednu (1786). Njen prvi mitropolit  je Janićije. Raško-prizrenska mitropolija, sa sedištem u Prizrenu, ostala je do danas  zasebna celina unutar srpske crkve.
Prvo  konzervatorsko-restauratorsko istraživanje Petrove crkve  preduzeto je u proleće 1954. godine. Tada je grupa  saradnika za zaštitu  i naučno  proučavanje spomenika kulture NR Srbije, docnije Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Beogradu, prilikom proučavanja spomeničkih vrednosti  na teritoriji tadašnjeg novopazarskog sreza, utvrdila da u ovoj crkvi postoji srednjovekovni živopis. Posle obijanja debljeg sloja maltera, iz sredine 19.veka, sa jugozapadnog isturenog pilastra, na njegovoj severoistočnoj strani, otkrivena je monumentalna freska sv.Jovana Milistivog. To saznanje podstaklo je prvog direktora pomenutog Zavoda, Milorada Panića-Surepa, velikog radoznalca i inicijatora mnogih izuzetnih podviga i otkrića u zaštiti kulturnog nasleđa, da 1956. organizuje sistematska istraživanja srednjovekovnog živopisa  na svim unutrašnjim  zidnim površinama, kao i arhitektonsko-konzervatorske  radove. Bila je u pitanju  zaštita preostalog  fresko-slikarstva  u jednom od najstarijih hramova u našoj zemlji. Sačuvani srdnjovekovni  živopis u unutrašnjem prostoru  otkriven je iste godine .Tada su izvršene  i manja  arhitektonska  istraživanja u potkupolnom prostoru crkve. Međutim, sonda za istraživanje arhitekture, tačnije rečeno za utvrđivanje načina zidanja priprate  kod mesta gde se ona sastaje sa severnim polukružnim zidom, koju je započeo arh.Jovan Nešković 1957.godine, otkrila je izuzetno bogatstvo zlatnog nalaza. Ovo epohalno otkriće  uslovilo je  da se odmah pristupi sistematskim arheološkim  istrživanjima crkve, u saradnji sa stručnjacima  iz Narodnog muzeja u Beogradu. Tokom radova 1960-1962. utvrđeno je da je Petrova crkva  podignuta  na preistorijskoj nekropoli, tj.na tumulusu većih dimenzija, na brežuljku od nabačene  i nasute zemlje  nad grobovima pokojnika  iz raznih razdoblja preistorije, osobito metalnog doba. Rubovi ove velike humke  bili su oivičeni vencem od većih kamenih blokova, u kojima su nađeni i fragmenti  sudova-urni, za stavljanje pepela  pokojnika. Bogat nalaz iz Petrove crkve  sada se čuva u Narodnom muzeju u Beogradu.On sadrži neprocenjivu riznicu  zlatnih i drugih predmeta, mahom sačinjenih  od počene gline, metala i ćilibara, koji su služili isključivo kao raskošan ukras  vlasnika  i njegovog doma. Cela zbirka  upravo predstavlja  luksuznu  reprezentativnu opremu njenog vlasnika , koja je s njim pokopana, jer se verovalo da sve ono što je pokojniku pripadalo od bogatstva  dok je bio živ treba da ponese i "na onaj svet" Tu najpre ističu  velike zlatne toke, ukrašene  graviranim ornamentima, zlatni ukrasni predmeti, dva zlatna pojasa  od iskucanog zlatnog lima, bogato ukrašena ornamentima, mnoštvo perli od ćilibara, među kojima su mnoge figuralno obrađene. Posebno se izdvajaju grčke vaze takozvanog crnog-figuralnog stila, s likovima  islikanim crnom bojom  na crvenom pozađu. Jedna od ovih grčkih vaza prdstavlja olpe-krčag koji po svom  stilu i dekoraciji pripada grupi grčke keramike  što se sa sugurnošću može datovati u kraj 6.veka pre nove ere. Tako se, zahvanjujući  ovom sudu   (za ulje  ili vino), za ceo nalaz iz  Petrove crkve može prilično pouzdano utvrditi da pripada ovom antičkom vremenu. Treba ukazati da većina predmeta, a posebno grčke vaze, po izrečenom mišljenju  istaknutih  proučavalaca  antičke umetnosti kod nas, koji su ovaj nalaz  ispitivali, vodi stilsko poreklo  sa Apeninskog poluostrva,  tj.da pripada grčkoj umetnosti  koja se negovala  u zapadnom Sredozeklju, a ne u samoj Grčkoj. Ovo gledište ukazuje  da su i tokovi antike, kao i docnije ranohrišćanske  i srednjovekovne  umetnosti, dopirali do oblasti Rasa i preko Jadranskog primorja .

Prilikom otkopavanja episkopske grobnice, uz sam severni zid  dozidanog prostora  sa severne strane, iz kojeg se penje na galeriju  oko podnožja  tambura kupole, pronađeni su delovi  arhijerejskog odejanija: epitrahilj  iz 14/15. veka i omofor  iz 17. veka .Tako da su  mnoge dosad nepoznate vrednosti Petrove crkve otkrivene  zahvaljujući uspešnoj saradnji  službe zaštite  spomenika  kulture  i Narodnog muzeja u Beogradu i Novom Pazaru.

Manastir Sopoćani je srpski srednjovekovni manastir raške arhitektonske škole, posvećen Svetoj Trojici, koji se nalazi na izvoru reke Raške. Manastir Sopoćani je nastao najverovatnije između 1260. i 1268. godine kao velelepna zadužbina Kralja Uroša I (najmlađeg sina Kralja Stefana Prvovenčanog i Ane Dondolo, 1242-1276.). Kralj Uroš se oko 1255. godine oženio Jelenom Anžujskom, a poslednje godina života je proveo u manastiru Sopoćani, kao monah Simon. Od nekada većeg sopoćanskog manastirskog kompleksa, koji je sačinjavalo više građevina (trpezarija, konaci i sl.), do danas je očuvana crkva Svete Trojice, a visoki zvonik je dodat početkom 14. veka. Primat svetog mesta manastira Sopoćana je očuvan, jer su u njemu sahranjeni zadužbinar, Kralj Uroš, njegova kraljica majka Ana Dondolo, ktitorov otac Stefan Prvovenčani i Veliki Vojvoda Đorđe, ujak Kralja Uroša, arhiepiskop Joanikije I. Prvi put je manastir Sopoćani stradao brzo posle Kosovske bitke /1389. godine/, da bi bio obnovljen tokom srpske Despotovine, kada su urađene određene promene, posebno na ojačavanju kraljevske zadužbine. Početkom 16. veka je manastir Sopoćani bio bez krova, kada je priprata delimično porušena. Tada su monasi bili primorani da napuste manastir Sopoćane i borave u udaljenom manastiru Crna Reka, kada su poneli kovčeg sa telom Kralja Stefana Prvovenčanog. Manastir Sopoćani je sveobuhvatno obnovljen krajem 16. i početkom 17. veka, kada je brojao stotinu monaha. Zadužbinu Kralja Uroša, velelepni manastir Sopoćane su Turci spalili 1689. godine i skinuli olovni krov. Monasi su posle tog tragičnog događaja bili promorani da napuste manastir Sopoćane, od kada je on potpuno zapusteo. Manastir Sopoćani je obnovljen 1929. godine, nakon više od dva i po veka, tokom kojih je bio u teškom i jadnom stanju. Od 1996. godine je u manastiru Sopoćani muško bratstvo. Manastir Sopoćani je od 1979. godine na UNESCO listi svetske  kulturne baštine, kao "spoj zapadnoevropskih i vizantijskih uticaja".


Iako spolja izgleda kao trobrodna bazilika, manastir Sopoćani je zapravo jednobrodna građevina, čije su spoljne kapele dodate prilkom proširivanja u 14. veku. Visoka crkva manastira Sopoćani, koju nadvisuje relativno mala kupola, sa velikim zidnim površinama, koje su ukrašene romaničkim kamenim prozorima i lukovima, omogućava svojom veličinom novi izgled grandioznosti, koja je pravi primer kraljevske zadužbine. Crkva Svete Trojice manastira Sopoćana podseća na romaničku arhitekturu. Portali i prozori manastira Sopoćani su izrađeni od kamena. Spoljna otvorena priprata manastira Sopoćani, ispred koje je visok trospratni zvonik, je dozidana u vreme Kralja /kasnije Cara/ Dušana. Pošto je kasnije dozidan, ovaj deo ima samo tragove fresaka.


Ulaskom u unutrašnji deo priprate manastira Sopoćana, vide se veličanstvene scene sopoćanski fresaka, svetljih boja, ukrašene zlatnim listićima. Prostrani prostori jednostavne unutrašnje arhitekture manastira Sopoćana su prekriveni freskama lepih, ozbiljnih i atletski razvijenih figura, koje su snažne i dobro osmišljene. Ovo ukrašavanje je u vrhunskom skladu sa prostorom, ali ne po istom modelu, kao oslikavanje iz tridesetih godina 13. veka, te zahteva posmatranje sa udaljenosti. Na severnom zidu priprate manastira Sopoćani je istorijska kompozicija koja predstavlja smrt Kraljice Majke Ane Dondolo, koja leži na pokrovu okružena sinom, Kraljem Urošem i prinčevima Dragutinom i Milutinom, dok Uroševa žena, Kraljica Jelena, kleči ispred kovčega. Hrist i Devica Marija primaju kraljičinu dušu. Stojeći portreti članova porodice Kralja Uroša, Kralj, Jelena i njihovi sinovi Dragutin i Milutin se vide ponovo na istočnom i južnom zidu manastirske crkve Sopoćana. Ktitorska kompozicija se nalazi na južnom zidu naosa, neposredno pored sarkofaga u kome je sahranjen Kralj Uroš. Ova kompozicija predstavlja Hrista na prestolu, sa Bogorodicom koja vodi Stefana Nemanju, Stefana Prvovenčanog i Kralja Uroša, koji nosi model svoje zadužbine u ruci. Kapele sa strane centralnog broda manastira Sopoćani su posvećene Svetom Stevanu, zaštitniku porodice Nemanjića i Svetom Stefanu Mirotočivom /t.j.Stefanu Nemanji/, osnivaču dinastije. U unutrašnjosti kapele Svetog Stefana Mirotočivog se vide scene iz života Stefana Nemanje i prenos njegovih moštiju iz manastira Hilandar u manastir Studenicu. Južno od vrata koja vode u crkvu manastira Sopoćani su figure Cara Dušana, Jelene i njihovog sina Uroša. U centralnom delu manastira Sopoćani su najstarije freske iz perioda od 1273/4. godine, koje se smatraju vrhuncem ne samo srpskog, već i evropskog fresko slikarstva tog doba. Osećajna jačina i lepota pokreta, jasne boje i zasenčene kompozicije fresaka manatira Sopoćana oživljavaju duh klasične starine, predstavljajući preteču Italijanske Renesanse. Izuzetna slikarska ostvarenja su doprinela da manastir Sopoćani bude 1979. godine uvršten u UNESCO Svetsku kulturnu baštinu zaštićenih spomenika. Mada je oštećenje tokom vremena uticalo na gotovo polovinu dugovečnih fresaka manastira Sopoćani, te je zlatna podloga skoro sasvim nestala, i dalje se možemo diviti izvanrednim fresko-kompozicijama. Ove kompozicije su nesvakidašnje veličine i stoga ih ima samo nekolicina. Najlepša freska manastira Sopoćani je veličanstveno Uspenje Bogorodice, freska kojoj je veoma slična kompozicija Smrti Kraljice Ane Dondolo. Uspenje Presvete Bogorodice, predstava na zapadnom zidu crkve Svete Trojice, na izložbi u Parizu 1961. godine, proglašeno je za najlepšu fresku srednjeg veka. Centralno mesto među freskama manastira Sopoćani zauzima scena Hrista koji u rukama drži dušu Device Marije. U nižim delovima naosa manastira Sopoćani se nalaze visoke figure proroka, koje daju utisak fizičke snage i duhovne jačine. U apsidi se nalazi Poklonjenje Jagnjetu Hristu sa nizom srpskih arhiepiskopa, pridruženim ostalim hrišćanskim svecima. Uobičajeni prikaz osnivača manastira je naslikan na južnom zidu manastira Sopoćani.

Isposnica Svetog Save nalazi se na obroncima planine Radočelo. Udaljena je nekih 12 kilometara od manastira Studenica.

Predstavlja ozidani pećinski kompleks u okomitoj stenovitoj litici, do koga se stiže uskim drvenim mostićem priljubljenim uz samu liticu i  jedan je od najzanimljivijih pećinsko-manastirskih kompleksa u Srbiji.

Ako želiš da vidiš najčudnije mesto koje pripada Studenici, ali je van nje, treba da pođeš severno od manastira, kroz predeo zvani Nemanjina kula. Ide se uz brzu žubornu reku Studenicu. Na levoj strani videćeš izvor i kamenolom belog mermera, koji je Nemanja upotrebljavao za zidanje svoje Velike crkve. Malo dalje idući kroz šumu, moći ćeš da svratiš na obalu reke da se napiješ osvežavajuće mineralne vode, koja je veoma lekovita. Posle otprilike jednog sata hoda, pređi reku preko jednog uzanog drvenog mosta i skreni levo, a zatim uzbrdo. Proći ćeš najpre kroz predeo sa neobično malim drvećem, dok ne dodeš do granice svetog zemljišta sa neobično gustom i lepom šumom, gde je drveće pošteđeno sekire i gde bi bilo prokletstvo jesti meso. Tako je pravilo Svetog Save - svako će ti tako reći. Ta šuma i zemlja pripadaju Savinoj kući tišine (isposnici). Idi još jedan sat kroz šumu dok se pred tobom ne ukaže čarobna zelena dolina. Pređeš mali, srebrnasti potočić i - tu si u Donjoj isposnici, odakle moraš da se penješ otprilike još pola sata, dok ne stigneš do Gornje isposnice. U Donjoj isposnici će te dočekati dva do tri monaha iz bratstva Studenice. U njihovoj jednostavnoj kući, pokazaće ti malu kapelu, u kojoj oni strogo, praktikuju molitveno pravilo koje je propisao Sveti Sava. Bratija će te primiti veoma ljubazno, ali će ti samo jedan od njih odgovarati na pitanja. A na pitanja, koja su isuviše lična i svetovna nećeš uopšte dobiti odgovor. Jer, molitvena tišina je njihova atmosfera.

Sada ideš uzbrdo kroz borovu šumu i ubrzo ćeš se naći iznad provalije. Na desnoj strani stoji visoki zid jednostavne stene, kroz koju je prosečen prolaz i na nekim mestima nije širi od pola metra. Na levoj strani, videćeš gotovo vertikalnu padinu, pokrivenu stenama velikim kao i kolibe, pobacane u neredu kao da su ih neki džinovi razbacali u međusobnoj borbi. Na dnu ove fantastične panorame teče Studenica, ne žuboreći već grmeći. Posetioci sa slabim nervima vraćaju se nazad, da bi izbegli nesvesticu i gubitak stabilnosti. Na kraju, dodeš do uzanog polukružnog otvora, i naći ćeš isposnicu Svetoga Save, njegovu kuću tišine. Kao lastino gnezdo prilepljeno za stenu stoji konstrukcija od kamena i hrastovih greda, sada skoro u raspadanju. Ispod zgrade nalazi se bunar sa vrlo malo vode, koja se nosi bolesnicima. Bunar se zove kaca.

Ko je ikada mogao zamisliti da bi kraljevski sin izabrao tako strašnu liticu za svoje prebivalište radije nego dvorski život? Sava je to izabrao za svoje privremeno povlačenje u samoću, dok je bio u Srbiji; isto kao što je upotrebljavao isposnicu u Kareji dok je bio u Svetoj Gori. On je ovo praktikovao ne samo dok je bio monah ili starešina manastira, već i kasnije, kada je bio arhiepiskop. Zanemarivao je svoje telo da bi duh gospodario nad njim. On je svome telu uskraćivao gotovo sve, što mu je prirodno bilo potrebno. Duhovni rezervoar je morao biti obnovljen, a isposnica mu je najbolje služila za obnovu duhovne snage. On je bio suviše dugo i mnogo u narodu, putujući, propovedajući, slušajući, popravljajući, radeći, zidajući, zaista preterano mnogo sa narodom i prirodom. Potreban mu je bio direktan i neuznemiravan dodir sa Bogom, dodir njegovog duha sa Božjim Duhom. Svaki ljubavnik voli samoću. Savina ljubav za Hrista terala ga je u samoću. I šta je sve on radio u svojoj usamljenosti, samo je Bogu poznato. Pretpostavljamo da je tu postupao isto kao i u svojoj prvoj isposnici u Kareji. Drugim rečima, on je nastojao da zameni svoj život i misli Hristovim, sledujući reči apostola: "Ja ne živim, već Hristos živi u meni" (Gal 2, 20). Živeti u Hristu, misliti kao Hristos, imati ljubav Hristovu, činiti volju Hrista Boga, to znači biti kao Hristos u svakom pogledu. Ovo je bio cilj podviga svih pustinjskih otaca na Istoku. Nema sumnje da je to bio i Savin cilj u njegovom mestu tišine.

   Teško je pretpostaviti da se Sava povlačio u isposnicu svakog posta, kao što su činili veliki isposnici u pustinji, već je svakako išao prema prilikama. U Srbiji nije on mogao biti običan pustinjak. Bog ga je poslao da radi u narodu i za narod. U njemu su se sretali Istok i Zapad u punoj harmoniji. Bio je naklonjen dubokom razmišljanju kao istočnjak, a energičan u akciji kao zapadnjak. Obe ove osobine ili talente je on razvijao do savršenstva. U suštini, međutim, tu je ležala velika duhovna snaga, upotrebljena jednom za jedan, a drugi put za drugi cilj.

   Posle izvesnog vremena provedenog u isposnici, Sava se, preporođen kao i obično, vraćao u Studenicu, da obraduje i učvrsti celokupno bratstvo svojim prisustvom. Tada je ponovo polazio na svoja uobičajena putovanja po celoj zemlji, da kao i ranije propoveda, uči, zida i radi među Srbima.

Podizanje vladarske zadužbine u srednjem veku bio je državni poduhvat. Zato je odluku o podizanju glavne Lazareve zadužbine, u kojoj će biti i njegova grobnica, po jednom rodoslovu, doneo srpski Državni sabor 1375. godine, kada je Jefrem izabran za patrijarha srpskog. Kod izbora lokacije za nov manastir, uvek se vodilo računa da mesto ima zdrav vazduh, dobru vodu i lepu prirodu koja sama pobuđuje čoveka na divljenje Tvorcu. Pogodno mesto nađeno je ispod Kučajnskih planina, između brda Vrsolja i Glavnice, u dolini reke Ravanice, po kojoj je i nazvan. Odmah je započeto zidanje glavne manastirske crkve, konaka, trpezarije i ostalih objekata, a čitav kompleks je opasan jakim bedemima sa sedam kula. Radovima rukovodi u narodnim pesmama opevani Rade Neimar. Kule su, možda kasnije, dobile imena: Miloševa, Jug-Bogdanova, Braće Jugović i sl. Na glavnoj, tzv. Lazarevoj kuli, ugrađen je natpis od cigala: "Lazar, ktitor ovog svetog mesta", a jedan drugi natpis "Gospode, zavoleh lepotu Tvoga doma" ukazuje da je u njoj, možda, bila dvorska kapela u kojoj se služilo za kneževu porodicu. Još uvek je u apsidi sačuvan živopis. Neku godinu kasnije, manastirskoj crkvi je sa zapadne strane dozidana priprata. Knez Lazar izdaje povelju svojoj zadužbini sačuvanu samo u dva prepisa iz kasnijeg vremena sa različitim datovanjem - 1375/6 i 1380/1. u kojoj objašnjava motive izgradnje - podražavanje ranijih pobožnih careva na čiji je presto Božjom voljom postavljen i u znak zahvalnosti Bogu za mnoge darove koje je od Njega primio. Po osnovu ktitorskih prava propisao je tipik po "pravilu svetih otaca" za opštežiteljni manastir, postavivši za igumana Arsenija "čoveka dobrodeteljna i razumna".

Izdržavanje srpskih manastira i monaha obezbeđivano je od zemljišnog fonda, pri čemu nije bilo važno da se imanja nalaze u neposrednoj blizini. Za izdržavanje svoje zadužbine Lazar darova "obilne prihode i sela, vinograde i voćnjake nasadi i druge kupi". Bio je izuzetno darežljiv darujući 146 sela, 2 zaseoka i 3 crkve-metoha, zatim prihod od novobrdske carine, nekoliko panađura, skelarine i bira. Najveći kompleks, od 62 sela, nalazi se u okolini Ravanice, i zahvata prostor oko Crnice i Morave sve do Bagrdana. Ostali posedi su se nalazili širom srpske države: u Braničevu, Peku, Zviždu, Stigu, u slivu Velike i Južne Morave, Mačvi, Bitvi itd. Da bi imanja bila grupisana, Lazar je otkupljivao ili vlasnicima davao u zamenu druga imanja: "I sve što priložih, ne uzeh ničiju baštinu niti silom oteh, nego otkupih ili zamenih, kako je ko želeo", naglašava Lazar u pomenutoj povelji.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete
 - U burnim vremenima XIV-XV veka Ravanica je teško stradala, paljena i rušena. Jedva osam godina posle izgradnje, čestiti knez gine na Kosovu, a Srbija postaje meta stalnih turskih upada. Pustošena je i paljena već 1398. o zatim i 1427. i 1436. godine itd. No sama crkva nije skrnavljena. Letopisac arhimandrit Georgije piše da su Turci posle propasti Srbije, razorili Ravanicu i odneli svo zlato i srebro koje su u njoj našli. U turskom popisu iz 1467. godine, manastir se pominje kao živ, ima bratstvo i poseduje imanja i služi kao timar tj. imanje sa vojničkim obavezama i prihodom od 4.000 akči. Jednu deceniju kasnije, turski katastarski popisi povećali su prihode na 6.000 akči. Početkom XVI veka (1516) timar manastira Ravanice čini samo jedno nenaseljeno obradivo polje bez radne snage, sa prihodom od svega 1.716 akči. Ostalo manastirsko imanje pretvoreno je u poseban vakuf koji je donosio prihod od 11.000 akči. Manastirsko bratstvo činili su iguman, 7 jeromonaha, 5 jerođakona i 13 monaha. Manastir se i dalje dobro držao, jer polovinom XVI veka smederevski defter navodi da u manastiru živi 32 monaha, iako prihod iznosi svega 1.095 akči. Popis iz vremena sultana Murata III (1574-1595) daje detaljan opis pokretnog i nepokretnog imanja. Manastir je tada izgubio svoje vojničke obaveze i priključen je timaru nekog spahije sa prihodom od 3.000 akči. U drugoj polovini XVI veka manastir su posetili putnici Pigafeta i Ungnad, ostavivši podatak o tome. U XVII veku manastir se izdržavao zahvaljujući pomoći koju je redovno dobijao od vlaških vojvoda i ruskih careva. Godine 1672. popravljene su kelije pod kulom kneza Lazara.


Teško vreme za Ravanicu, nailazi tokom Bečkog rata, od 1687. do Seobe Srba 1690. godine. Manastir je tada paljen i rušen, neki monasi "tomljenije mača priješe" a ostali se pridružuju patrijarhu Arseniju III Čarnojeviću, noseći kneževe mošti i najnužniji inventar. Za 40 dana tegobnog pešačenja stigoše u "srpsko selo" Sent-Andreju, gde blizu obale Dunava, podigoše malu crkvu od drveta i u nju položiše mošti Svetog kneza. Jeromonah Mihailo piše 1695. godine da su u "velikoj teskobi i izgnanstvu od bezbožnih i bogomrskih Agarena. Svojih domova, i manastira i svakog dobra lišeni, a ovde nikakvo dobro ne nađosmo. I boravimo ovde 4 godine, po zlu dobra čekajući, i ne dočekasmo, a od sada - jedinom je Bogu znano. Jao, rodu hrišćanskom!"

Godine 1697. ravanički monasi nađoše u Fruškoj Gori zapusteli manastir Vrdnik, "koji obnovismo i pokrismo i kelije podigosmo ... kako mogosmo, sve od drveta, malo šta od zida i zemlje, a ostalo pleterom i blatom". Manastirsku crkvu posvetiše Vaznesenju Hristovom (pre toga svetom Jovanu Krstitelju), u spomen na staru Ravanicu, i u nju smestiše kneževe mošti. Od tada se i manastir Vrdnik naziva Ravanica. Da bi se razlikovale dve Ravanice, dobiše epitete - jedna Moravska, druga Sremska. Mošti su u ovom manastiru počivale sve do 1941. godine kada su prenete u beogradsku Sabornu crkvu.

Sklapanjem Požarevačkog mira (1718) severna Srbija je pripala Austriji, pa i Ravanica. Od izbeglih monaha ostao je u životu samo jeromonah Stefan, daskal (učitelj) koji se vraća i beleži: "Nađoh manastir Ravanicu pustu i sasvim porušenu, priprata crkvena do temelja razrušena, u šumu obrasla, da se ni vrata ne poznavahu", a po samoj crkvi "porastila velika drevesa". U takvim je uslovima proveo zimu, a od proleći "dozva majstore i poče crkvu obnavljati preko leta, a u jesen je pokri". Treće i četvrte godine "podigosmo pripratu, i kelije koliko šta mogosmo obnovismo, pomoću Božjom i milostivih hrišćana". Zbog nesebičanog rad na obnovi manastira, urađen je portret daskala Stefana u priprati, severno od ulaza.


Ravanički kaluđeri održavaju vezu sa sremskom Ravanicom i njenim bratstvom, pa kada je došlo do druge seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem, monasi kupe vrednosti iz svog manastira i odlaze svojoj braći u Srem. Prilikom vizitacije manastira 1753. godine, posebno su popisane stvari iz stare Ravanice.

U ratovima krajem XVIII veka, Ravanica igra vidnu ulogu, najviše zahvaljujući igumanu Vikentiju, čiji sinovac Stojko vodi sopstvenu hajdučku družinu. U ratu zvanom "Kočina Krajina", Ravanica je sedište Kočinog brata, koji odakle gospodari Resavom, rukovodi borbom, prikuplja dobrovoljce, hranu i municiju. Za osvetu, Turci 9. aprila 1788. godine, jakim snagama osvajaju i pljačkaju Ravanicu a kelije pale. Te su godine česti bojevi oko Ravanice. Tako je 26. juna poginuo Stojko, što je igumana bacilo u veliku žalost. Ovde je Marjan Jovanović sa odredom frajkora razbio Turke. Iz boja u boj, a manastir je stradao. Tek 1794. godine beogradski vezir Mustafa-paša izdaje buruntiju da se crkva popravi i ćelije ozidaju. Opravka je svakako bila mala, jer podaci svedoče da je manastir obnavljan i u vreme Karađorđevo, za vreme Prvog srpskog ustanka, i kasnije u vreme kneza Miloša. Knez Aleksandar Karađorđević obnavlja ga 1844. g. o državnom trošku i pokriva limom. Stradao je u oba svetska rata, a 1943. godine, Nemci streljaju igumana Makarija i uništavaju svu pokretnu imovinu. Same zgrade nisu pretrpele neku veću štetu, pa se manastir brzo obnavljao. Najozbiljniji i najobimniji konzervatorsko-restauratorski radovi započeti su 1956. godine, kada je skinut pleh i ponovo stavljeno olovo. Takođe je skinut malter sa spoljnih fasada, iz prošlog veka, tako da je dekoracija fasade došla do izražaja.

- Manastirska crkva posvećena Vaznesenju Hristovom (Spasovdan) zidana je u tzv. Moravskom stilu srpske srednjovekovne arhiteksture sa 5 kupola. Ravanica nije dobila blještavu fasadu od mermera, poput Studenice, Banjske ili Dečana. Njeni neimari zidaju od kamena i cigle.

Iako dimenzijama mala, zahvaljujući skladnim proporcijama i zidovima izvedenim od naizmeničnih redova tesanog kamena i cigle, sa skladnim ispustima i udubljenjima na fasadi, crkva je najbolji reprezent tzv. Moravske stilske grupe. Svi prozori su dvodelni i imaju oblik bifore. Ukrašeni su bogatom plastičnom dekoracijom sa ornamentikima u formi cvetova, isprepletenih stabala, grifona i slično. Jedina trifora nalazi se na zapadnom zidu crkve, a iznad nje je jedina rozeta. Vizuelni efekat pojačava niz malih dekorativnih šupljih krstova od pečene gline, poređanih oko prozorskih arkada i rozete. Polja između lukova pokrivena su dekoracijom u obliku šahovskih polja načinjenom od crvene cigle i sivog kamena. Pod je od belog mermera. Sadašnji ikonostas potiče iz 1833. godine. Knez Lazar je posle pogibije sahranjen u crkvi Svetog Spasa u Prištini, a 1391. godine prenet je u svoju zadužbinu i položen u kivot postavljen ispod ktitorske kompozicije u crkvi. Godine 1989. godine, u okviru proslave 600-te godišnjice Kosovskog boja, kivot sa moštima svetog kneza Lazara postavljen je ispred ikonostasa.

Prvobitni živopis, za razliku od onog u drugim srednjevekovnim manastirima, nije sav urađen u fresko tehnici. Najvećim je delom slabo očuvan, što je razumljivo obzirom na burnu istoriju. Značajna je ktitorska kompozicija na kojoj su prikazani knez Lazar i kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom. U pevničkim apsidama predstavljeni su sveti ratnici, a iznad njih scene iz Hristovog života, među kojima se posebno ističe Ulazak u Jerusalim. U tamburu centralnog kubeta predstavljeni su svih 16 starozavetnih proroka. Stubovi u crkvi oslikani su medaljonima sa likovima svetitelja. Slikana ornamentika na kolonetama stubova, u vencu tambura kupole i drugde, živopisna je i bogata, a čine je uglavnom geometrijski i biljni prepleti. Zograf Ravanice uživa u živopisnosti i kontrastima boja (zeleno i crveno, crno i žuto, žuto i plavo).

PRIPRATA dozidana sa zapada potiče iz XVIII veka, iz vremena obnove daskala Stefana. U jugoistočnom uglu je grob prepodobnog Romila Ravaničkog, podvižnika iz grupe Sinajita koji su u Srbiju došli u vreme Lazarevo. Freske u priprati rad su zografa iz Makedonije.


Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete
 Od srednjevekovih objekata nije ništa sačuvano. Stari konak podignut je 1849-1850, na temeljima Lazareve trpezarije zahvaljujući ruskoj pomoći. Novi konak sa trpezarijom, podignut je 1992-1993, zahvaljujući pomoći Resavske banke, Skupštine Opštine Ćuprija i drugih.

Južno od crkve je grob Cincar Janka Popovića, rodom iz Ohrida, koji je u Srbiju došao 1800. godine, učestvovao u Prvom ustanku i postao vojvoda. Putujući 1833. godine iz Šapca za Aleksinačku banju, umro je u Ćupriji i ovde sahranjen.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete
 - Ravanica je postojala kao muški opštežiteljni manastir sve do 1946. godine. Tada je pretvorena u ženski manastir, i u njega se uselila igumanija Efimija sa 25 sestara. Sestrinstvo drži najstrožiji manastirski tipik.

Među srpskim srednjevekovnim manastirima Ravanica kod Srba zauzima posebno mesto. Ona je obeležila pomeranje srpske kulture, zajedno sa narodom, na sever, ne prekidajući veze sa starim, matičnim područjem. Za nju su vezani slavni likovi srpske istorije: čestiti knez Lazar, kneginja Milica, stari Jug Bogdan i devet Jugovića, Rade neimar i Miloš Obilić. Mučenička smrt Lazareva za krst časni i slobodu zlatnu, načinila je Ravanicu stožerom srpskog okupljanja i trajanja u dugim vekovima robovanja. Lazarev zavet zemaljsko je za malena carstvo, a nebesko uvek i do veka, vekovima je pred srpskim očima.

Smisao Ravanice jeste - knez Lazar. Svakog Vidovdana, Srbi treba da hodočaste dva mesta: Gazi Mestan - da se poklone div junacima, i u Ravanicu - da se poklone čestitome knezu.

Manastir Gradac, koji potiče iz poslednje četvrtine XIII veka, zadužbina je Srbske kraljice Jelene Anžujske, žene kralja Uroša I. Nalazi se na obodu šumovitih padina Golije, na zaravni iznad reke Brvenice.

Najranije i najdragocenije svedočanstvo o nastanku manastira Gradca, ostavio je arhiepiskop Danilo II u živopisu kraljice Jelene, gde kaže: „I tako poče zidati predivnu crkvu u ime Presvete Bogorodice, praznika Blagoveštenja, na mestu zvanom Gradac. Sama podvizavajući se, ne imajući pokoja ni danju ni noću, kako bi samo sa uspehom mogla svršiti tako delo, koje je počela. Zapovedila je da se skupe svi najbolji majstori njezine države, i kada je to učinila, izabrala je od njih najbolje umetnike, hoteći da podignu predivno uzdizanje tog hrama." Ubrzo je Gradac podignut i po svom značaju zauzimao je peto mesto. Posle smrti, 8. februara 1314. u Brnjacima, kraljica Jelena je preneta u svoju zadužbinu.

Od sredine XV pa do kraja XVI veka o manastiru Gradcu nema vesti. Prema zapisu u južnom prozoru Bogorodičine crkve (pod kupolom), iguman Đurđevih stupova Stefan i starac Pajsije zatekli su 1589. godine crkvu bez krova, oronulu, bez monaha i sa jednim sveštenikom. Ova dvojica monaha su crkvu obnovili i prekrili olovom. Mitropolit raški Visarion (1586-1608) podigao je novi konak i snabdevao je crkvu potrebnim bogoslužbenim knjigama i drugim crkveno-umetničkim predmetima. Manastir Gradac je konačno zapusteo u vreme austro-turskih ratova, krajem XVII veka, kada je sa crkve skinut olovni prekrivač. Od tada je crkva sve više propadala.

U drugoj polovini XIX veka severna kapela je osposobljenaza bogosluženje. Uoči Prvog svetskog rata nad ruševinama crkve podignut je krov na drvenim stupcima, radi zaštite zidova. Godine 1948, crkva je delimično konzervirana, a potpunu obnovu Crkve manastira Gradca, izvršio je Republički zavod za zaštitu spomenika kulture. Novi manastirski konak završen je i osvećen 1990. godine.

Crkva manastira Gradca ima jednobrodnu osnovu sa trodelnim oltarskim prostorom sličnim onom u Studenici. Priprata sa dve kapele nalik je priprati manastira Žiče. Iznad preseka glavnog broda i transepta nalazi se osmostrana kupola oslonjena na četiri luka. Na spoljnoj strani oltarskog dela crkve karakteristična su četiri kontrafora, koji nisu konstruktivno vezani za građevinu već su prislonjeni i imaju dekorativnu ulogu. Ispod krova je niz arkada.sa profilisanim konzolama. Crkva je građena od tesanog kamena, dok su prozori od belog mermera. Crkva manastira Gradca je posle Studenice najukrašenija građevina XIII veka. Najveći deo unutrašnjosti takođe je od mermera i posebno se ističe oltarska pregrada. U unutrašnjosti Hrama su dva mermerna sarkofaga, od kojih je jedan pripadao kraljici Jeleni.


Arhitektonski sklop crkve manastira Gradca ukazuje na to da su graditelji bili iz zapadnih krajeva i da je u toku gradnje došlo do prekida. Gradnju su nastavili novi majstori kojima nije baš bilo blisko raško graditeljstvo. Neosporno je da je zapadno poreklo kraljice Jelene odigralo presudnu ulogu pri građenju Gradca, jer se elementi gotskog stila prožimaju sa domaćom raškom školom.

Živopis Bogorodičine Crkve iako velikim delom stradao, po stilskim odlikama najbliži je sopoćanskim freskama, a po rasporedu scena, kompozicije oponašaju Bogorodičinu crkvu manastira Studenice. Ovo slikarstvo, koje je nastalo u drugoj polovini XIII veka, pokazuje veliku raznolikost u obradi i shvatanju. Najviše je fresaka očuvano u središnjem delu crkve gde je ciklus Velikih praznika: Rođenje Hristovo prikazano je na južnom, a Uspenije Bogorodičino na severnom zidu pod kupolom. Na zapadnom zidu ispod Ulaska Hrista u Jerusalim nalazi se predstava Hristovog raspeća. U priprati su ilustrovane scene iz Bogorodičinog života, a u oltarskom prostoru je Povorka ar.hijereja. Ktitorska kompozicija nalazi se na uobičajenom mestu u jugozapadnom delu naosa. gde Bogorodica u povorci privodi Isusu Hristu Stefana Prvovenčanog, kralja Uroša i kraljicu Jelenu sa modelom crkve u rukama. Južna kapela posvećena je Stefanu Nemanji kao što je to učinjeno u Studenici i Sopoćanima. Sve freske u Bogorodičinoj crkvi u Gradcu nastale su u isto vreme.

Crkva Svetog Nnkole. Na jugoistočnom delu manastirske porte, na steni, nalazi se crkva Svetog Nikole koja je nastala nešto pre Bogorodičine crkve. Osnova je jednobrodna, bez kupole, sa pravougaonom apsidom. Pretpostavlja se da je služila kao kapela dok se nije podigla velika Crkva. Živopisana je u XIV veku. Najbolje je očuvana predstava Anđela u oltaru. Crkva je obnovljena i freske prekrečene 1876. godine. Te godine na severoistočnoj strani probijena su vrata i krov je prekriven ćeramidom. Čišćenje i otkrivanje starih fresaka počelo je 1973. godine.
Zapadno od Bogorodičine crkve bila je podignuta velika trpezarija od koje su sačuvani samo delovi zidova.

Nijedan istorijski izvor ne daje potpunije podatke o poreklu svete kraljice Jelene. Njen biograf, arhiepiskop Danilo II, saopštava samo da je bila “ od plemena fruškog (francusko), kći slavnih roditelja, koji su bili u velikom bogatstvu i slavi. U biografiji kralja Uroša on ukazuje da "ovaj blagočestivi uze sebi ženu od carskoga plemena, od fruškoga roda”. U dokumentima Karla I i Karla II Anžujskog, kraljeva Sicilije i Napulja, ona se naziva “predragom rođakom” kao i njena sestra Marija. Poslednji o njenom poreklu raspravljao je Gordon Mak Danijel. Prema ishodima njegovih istraživanja Jelena i Marija bile su ćerke mađarskog plemića i vladara Srema Jovana Anđela, sina vizantijskog imperatora Isaka II Anđela i francuskinje Matilde od Požege, unuke Petra Kurtnea, latinskog cara.

Bez obzira na njeno poreklo sigurno je da je iz porodice ponela vrlo dobro obrazovanje. Arhiepiskop Danilo II je to podvukao na dva mesta u njenom životopisu:“ …poznavajući sve knjige, bila je gotova da odgovori svakome ko je pita”, a malo dalje, nabrajajući mnoge njene vrline kao:“… Crkvama i manastirima neštedice davaše, sastavljajući božastvene knjige u svome domu i odlično pišući….”.
Njen izgled znamo sa fresaka u priprati crkve u Sopoćanima (1263- 1268) i sa ktitorske kompozicije u Gradcu gde je prikazana kao kraljica, u kapeli kralja Dragutina u Đurđevim Stupovima (1282), gde je naslikana kao udovica sa belom maramom, a kao monahinja u Arilju (1296), na ikoni u Vatikanu, u Gračanici (1324) i spoljašnjoj priprati Sopoćana (1342-1345).

Kraljičino žitije napisao je arhiepiskop Danilo II, najverovatnije posle njene smrti 1314. godine.

Posle preuzimanja srpskog prestola od strane Dragutina, sveta kraljica Jelena je dobila od njega na upravu deo kraljevstva čijim je velikim delom vladala do kraja života. Poznato je da su u njenom sastavu bili Zeta, ili njen najveći deo sa starim razvijenim gradovima na jadranskoj obali i oko Skadarskog jezera, kao i oblast Trebinja, gde su spadali Konavli sa Cavtatom. Najznačajnije luke bile su Kotor, Bar i Sveti Nikola, a možda i Ulcinj. U unutrašnjosti zemlje pripadale su joj oblasti oko Plava, Gornjeg Lima i Gornjeg Ibra sa Brnjacima. Šturi podaci o tome nalaze se u svetostefanskoj i dečanskim poveljama, jer su se imanja ta dva manastira graničila sa onima što ih je sveta kraljica poklonila Gradcu, ili su krajevi koji su dati dečanskom vlastelinstvu, ranije pripadali “staroj kraljici”


Imala je svoj dvor u Brnjacima još dok je kralj Uroš bio živ, jer je tu 1267.- 1268. godine napisala dubrovčanima pismo, a tu se i povukla u poslednjim godinama života i umrla. Pred smrt je primila sveto pričešće od raškog episkopa Pavla, koji je za to bio nadležan, jer je bar deo Raške eparhije tada bio u sastavu njene “ države".

Arhiepiskop Danilo je opisao vrline i zasluge koje je sveta kraljica sticala u pravoslavnoj crkvi. “Oštra rečju, a blaga po prirodi, neporočna života, u zapovedanju krotka …velikoga i maloga, bogata i ništa, pravednika i grešnika, bolna i zdrava, svakoga od njih jednako je poštovala…”
Pomagala je siromašnima i udovicama, a u svom domu je okupljala kćeri sirotih roditelja iz svoje oblasti, učila ih pobožnosti, pismenosti i ručnom radu i uz poklone udavala. Arhiepiskop Danilo II hvali njenu pobožnost, privrženost srpskoj pravoslavnoj crkvi i darežljivost prema manastirima i hramovima. Posebno je detaljno opisao njen trud u izgradnji Gradca a ktitorstvo je pripisao isključivo njoj. U svojim poznim godinama zamonašila se u crkvi Sv Nikole u Skadru, a poslednje dane života, provela je u svom dvoru u Brnjacima. Veliki ugled koji je imala sveta kraljica vidi se iz opisa njene smrti i sahrane. Osećajući da joj se bliži kraj, pozvala je najistaknutije monahe i velmože svoje države da dođu u Brnjake. Tako su njenom upokojenju prisustvovali dvojica episkopa, igumani, arhimadriti i ceo državni sabor sa podanicima iz svih slojeva društva. Umrla je 8. februara 1314. godine u dubokoj starosti. Po velikoj zimi preneta je u Gradac i sahranjena u svojoj pripremljenoj grobnici. Pogrebu su prisustvovali kralj Milutin i arhiepiskop Sava III sa klirom srpske crkve.

Tri godine posle sahrane javila se jednom gradačkom monahu u snu, sa željom da joj telo izvade iz zemlje. Otvaranje grobnice je izvršeno svečano uz prisustvo episkopa Pavla i sabora njene države, i telo joj je nađeno celo, netruležno. Kako je to bio dokaz da je od Gospoda udostojena velike blagodati, ono je izvađeno iz grobnice i položeno u posebno načinjen kovčeg koji je smešten ispred oltara pred ikonom Hrista, gde se i nalazilo do početka XVII veka, kada su monasi napuštajući manastir pred najezdom Turaka, odneli i mošti svetiteljke.

Manastir Visoki Dečani nalazi se u jednoj udolini pored rečice Pećke Bistrice, ispod planinskog masiva Prokletija, nadomak istoimenog mesta.
Izgradnja crkve Hrista Pantokratora počela je 1327. godine, uz ktitorstvo kralja Stefana Uroša III Dečanskog. Glavni protomajstor bio je fra Vita iz Kotora, a radove je nadgledao arhiepiskop Danilo II. Kralj Stefan Dečanski izdao je još 1330. godine ktitorsku povelju kojom je bogato obdario svoju zadužbinu. Posle smrti Stefanove, započeto delo nastavio je njegov sin Stefan Uroš IV Dušan i okončao ga 1335. godine. On je ujedno i potvrdio povelju svoga oca. Istovremeno kad i crkva, sagrađeni su konaci i monumentalna trpezarija, manastir je ograđen visokim zidom s kulom nad ulazom, a podignuta je i manastirska bolnica u neposrednoj blizini manastira. Ove poslove obavili su protomajstor Đorđe i braća Dobrosav i Nikola. Živopisanje hrama počelo je ubrzo posle završetka gradnje i trajalo je do 1350. godine. Značajnu ulogu u dovršenju ovih poslova imao je Đorđe Ostuš Pećpal, čiji je grob u priprati, zajedno sa grobovima njegove žene Vitosave i Ivaniša Altomanovića, nećaka kneza Lazara.

Posle Kosovske bitke, ovaj Kraljevski manastir je u teškom položaju. Kneginja Milica je sa sinovima, 1397. godine. posetila ovu svetinju, vratila je oteta imanja i bogato je darivala. Početkom XV veka iguman dečanski je poznati spisatelj Grigorije Camblak, koji je i autor Žitija Svetog Stefana Dečanskog. U vreme turskog osvajanja Dečani opstojavaju, ali u vrlo teškim uslovima. Godine 1485, u Dečanima je 12 kaluđera. U vreme obnove Pećke Patrijaršije, u drugoj polovini XVI veka, nastaju bolja vremena. Od tada, pa kroz ceo XVII vek, manastirska riznica, biblioteka i ostala manastirska zdanja obogaćeni su raznim dragocenostima, a u manastiru postoji i prepisivačka škola. U doba Velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, manastir su opljačkali turci. Ponovo su nastala teška vremena za Dečane i njegovo bratstvo koje se jedva održalo. U tim teškim trenucima, Srbi koji su prešli preko Save i Dunava nisu zaboravili svoju svetinju. Tokom XVIII veka, pa i kasnije, prečanski Srbi svesrdno su pomagali Dečane.

U drugoj polovini XVIII veka obnovljena su neka manastirska zdanja, kao i zidovi oko manastirske porte. Ta aktivnost nastavljena je i početkom XIX veka, kada (1814) pop Simeon Lazović i njegov sin Aleksa (slikari iz Bijelog Polja), slikaju ikone za ikonostas u paraklisima Svetog Dimitrija i Svetog Nikole. Učvršćivanjem Srbske države jača i manastir Visoki Dečani i pomoć stiže od Srbskih vladara. Knez Miloš podiže (1836) jedan konak, a knez Aleksandar (1849) poklanja ćivot za mošti Svetog kralja Stefana Dečanskog. Tokom XIX veka u manastiru su obnovljena postojeća zdanja.
Dečanski hram spada među najveće crkvene građevine srednjovekovne Srbije. Dugačak je preko 36 m, širok 24 m, a visina kubeta doseže do 29 m. Na istočnoj strani središnjeg prostora crkve je veća polukružna apsida, dok proskomidija i đakonik imaju male apside. Centralni deo dečanske crkve sastoji se od pet brodova, od kojih je središnji najširi. Nad ovim brodovima izdiže se centralna kupola koja se oslanja na četiri stuba. Bočni brodovi dečanskog hrama zasvedeni su rebrastim svodom. U bočnim brodovima obrazovani su posebni prostori, odnosno paraklisi sa apsidama na istočnoj strani. Južni paraklis posvećen je Svetom Nikoli, a na severnoj strani je paraklis posvećen Svetom Dimitriju.

Dečanska priprata je trobrodna i nešto je niža i uža od naosa. Svaki od brodova ima tri traveja. Rebraste svodove, pored pilastra, nose i četiri mermerna osmostrana stuba u sredini priprate.

Crkva manastira Dečana građena je od mermernih kvadara u tri boje, što stvara skladnu polihromiju. Po svojoj graditeljskoj složenosti, po tome što se romantičko oblikovanje mase i gotički svodovi i prelomni luci prožimaju sa vizantijskim Pravoslavljem, crkva manastira Visoki Dečani je zaista jedinstven Srbski srednjovekovni spomenik.


Dečanska crkva ima najbogatiju i najočuvaniju skulpturu rađenu u duhu romantičkog shvatanja. Četiri portala, na zapadnom, južnom i severnom zidu priprate, kao i na zidu između naosa i priprate, svedoče o bogatstvu dečanske plastike. Najraskošniji je portal na zapadnoj strani priprate, gde je prikazan patron hrama Isus Hristos na prestolu sa dva Anđela. U luneti južnog portala je Krštenje Hristovo i uklesani tekst o nastanku manastira Dečana. Na severnom portalu prikazan je rascvetani krst. Dovratnici i kapiteli portala ukrašeni su floralnim prepletima, a zapadni i severni fantastičnim bićima - kentaurima i aždajama. Iznad kapitela zapadnog portala postoje slobodne skulpture lavova i grifona. Bogatstvo dekorativne plastike posebno je iskazano na dečanskim prozorima sa biforama i triforama, i to prozorima na zapadnoj fasadi i oltarskoj apsidi.
Islikavanje monumentalne dečanske crkve trajalo je odzavršetka gradnje, oko 1335. pa do 1350. godine. Radilo je nekoliko slikarskih grupa najboljih živopisaca Dušanovog carstva. Njihov zadatak je bio težak, kako zbog ogromne površine hrama, tako i zbog tematike i bogoslovske složenosti. U oltarskom prostoru su uobičajene predstave Poklonjenje Agnecu i Pričešće apostola. Najsloženiji prostor je središnji deo hrama - naos, gde je pored ustaljenog rasporeda ilustrovano i nekoliko celina iz istorije Hrišćanstva. U višim zonama potkupolnog prostora su veliki praznici, nešto niže su predstave iz Hristovog života, njegova čuda, pouke i stradanja, a potom slede scene iz života Bogorodice i Bogorodičin akatist i posebne celine posvećene Svetom Jovanu Preteči, Svetom Dimitriju i Svetom Nikoli. U naosu su još prikazane i probrane scene iz Dela apostolskih, zatim starozavetne teme: scene iz Prve knjige Mojsijeve, Priča Solomonovih i događaji vezani za proroka Danila. U ovom prostoru dominira monumentalno Jesejevo stablo sa Bogorodicom.


U priprati je posebno značajan ciklus Sedam vaseljenskih sabora, koji su predstavljeni na svodovima, zatim ciklus o Svetom Georgiju, a na zapadnom zidu je Loza Nemanjića sa Svetim Stefanom Nemanjom kao rodonačelnikom. Ostali prostor dečanske priprate uglavnom je ilustrovan predstavama iz Kalendara. Naviše mesta u dečanskom fresko-slikarstvu prikazani su ktitori i članovi njihovih porodica, kao i logotet Đorđe koji je zaslužan za živopisanje priprate. Car Dušan je čak pet puta prikazan, a lik Stefana Dečanskog četiri puta. Po broju likova i scena, kao i ukupnoj oslikanoj površini, dečanske freske prednjače u Srbskom srednjovekovnom slikarstvu. Ovaj živopis je delo više ruku, pa je uočljiva i stilska nejednakost i razlika u likovnom kvalitetu. Od brojnih slikara koji su fresko-pisali crkvu Hrista Pantokratora, poznato je samo ime Srđa grešnog koji se potpisao na jednom kapitelu.


Riznica manastira Dečana, po bogatstvu predmeta, umetničkom dometu i istorijskom trajanju, jedinstvena je u ukupnom Srbskom umetničkom trajanju. Posebnu vrednost predstavlja čitava galerija ikona od XIV do XIX veka. Sačuvan je jedan broj ikona sa starog ikonostasa, zatim ikone monaha Longina i monumentalna ikona Svetog kralja Stefana Dečanskog iz 1577. godine. Među brojnim predmetima izdvaja se igumanski presto iz 1335. godine, kao i kivot za mošti Svetog kralja iz približno istog perioda. Posebna dragocenost manastira Dečana je krst cara Dušana i krst kralja Stefana Dečanskog. Značajnu celinu čini i zbirka rukopisnih i starih štampanih knjiga od XIV do XIX veka.
Dečanske isposnice. Na okomitim stenama, ispod sela Belaja, nalaze se dečanske isposnice, koje se prostiru od manastira levom stranom Bistrice, uzvodno, desetak kilometara, sve do sela Gornje Belaje.

Isposnica Svetog kralja Stefana Dečanskog. Ova isposnica se nalazi 5 km od Dečana, uzvodno uz Bistricu. Ima izgled utvrđene četvorospratne kamene kule bez otvora i ulaznih vrata. U nju se ulazilo najverovatnije lestvama ili kroz prizidanu prizemnu zgradu na istočnoj strani, koja je bila polubočasto zasvedena.

Isposnica svete Jelene. Ova isposnica je nešto zapadnije od Kraljeve isposnice i bliža je manastiru. To je građevina sastavljena od dva jednaka dela, zasvedena polubočastim svodom, koji se sa severne i delom sa zapadne strane oslanja na stenu. Ova isposnica je po predanju pripadala Jeleni, sestri Stefana Dečanskog.

Srednja isposnica. Ova isposnica se nalazi između kraljeve i Jelenine isposnice.

Isposnica svetog Jefrema. Pouzdano se zna da se u ovoj isposnici (1335) podvizavao Jefrem Pustinožitelj, sabrat manastira Hilandara. Posle smrti cara Dušana ovaj ugledni duhovnik prelazi u isposnicu više Ždrela iznad Patrijaršije. Kao ugledni monah i književnik, dva puta je bio na čelu Srbske crkve: biran je za patrijarha 1375-1379. i 1389-1392. godine, kada se zahvalio na ponuđenom patrijaraškom tronu i ponovo se posvetio isposničkom životu i književnom radu.

Belajska isposnica - Hram Presvete Bogorodice. Ova isposnica se nalazi na 5 km od manastira Dečana, na levoj obali Bistrice. Smeštena je u skrovitoj i prirodnoj steni. Bila je glavna isposnica manastira Dečana, gde su se sakupljali na molitvu i obed svi dečanski isposnici. U kapeli ove isposnice sačuvani su ostaci fresaka iz XIV veka. Posebno je interesantna predstava Svete Trojice u obliku tri Anđela, odnosno tri golobrada lika u jednom telu. U isposnici cvetala je tokom XV i XVI veka prepisivačka delatnost. Dva rukopisa, napisana u ovoj isposnici, izgorela su 1941. godine u Narodnoj biblioteci u Beogradu. Jedan broj rukopisa i ostalih crkveno-umetničkih dragocenosti iz ove isposnice pohranjen je u dečanskoj riznici.
Na žalost, sve ove isposnice manastira Visoki Dečani oštećene su i obesvećene od strane albanskog življa ovog kraja.

Manastir koji je podigao episkop šabačko-valjevski Lavrentije i posvećen je Vladici Nikolaju lelićkom i žičkom. Svakog leta je središte međunarodne manifestacije „Moba“ koja okuplja mlade ljude iz sveta koji potiču sa ovih prostora.

Čoveku koji je tek pristigao u Soko grad, dok mu se još pogled privikava na bezbroj koloritnih i prostornih senzacija, odmah se nameće i potreba da uobliči svoja navrela osećanja u par čistih i razigranih rečenica; onako kako se, preko obližnjih stena, obrušavaju i razlivaju hučni vodopadi, neprestano dopunjavani bistrim izvorima planinskih potoka. Ali, kad se osećanja stišaju, javljaju se pitanja o istorijskoj prošlosti ovog mesta, o podizanju manastira. „Sv. otac Nikolaj“, o životu i svakodnevnom delanju sestrinstva koje bdije nad ovim duhovnim hramom, o radovima arheologa na osvetljavanju prošlosti Soko grada.

Pre podizanja manastira „Sv. otac Nikolaj“, u celoj Azbukovici nije bilo manastira koji je pretrajao tursku okupaciju. Ko je osećao potrebu za manastirom, morao je ići u Raču, kod Bajine Bašte, ili u Tronošu, u blizini Loznice. Ma kud se uputio, čekalo ga je pedesetak kilometara dugog, napornog puta.

Iznad samog manastira, i danas su vidljivi ostaci nekadašnjeg soko grada, najomrženijeg turskog utvrđenja koje je poslednje oslobođeno posle vekovne turske okupacije, 1862. godine. Zato mu je i uklesano ime, na spomeniku kneza Mihaila Obrenovića, u Beogradu. Inače, ovo utvrđenje je postojalo i davno pre turske okupacije, kao kapija za čuvanje prilaza Velikom Majdanu, Rudni i drugim okolnim bogatim nalzištima rude olova i cinka. Kao takvo se pominje u pisanim dokumentima još početkom 15. veka.

Na mestu današnjeg manastira, 1989. godine, otkupljeno je privatno zemljište, pa se, najpre, počelo sa podizanjem hrama, a zatim stambenih objekata. Crkva je, u mnogome, slična hramu manastira Nikolja u Ovčaru. Manastir danas raspolaže lepom i prostranom trpezarijom, kao i sa 25 jednokrevetnih soba za goste, muzejom i radionicom za monaštvo. Uz sami manastir je i „Dom episkopa Nikolaja“ sa bibliotekom, trpezarijom, 32 spavaće jednokrevetne sobe i dugim korisnim prostorijama. Zgrada je namenjena za održavanje sastanaka sveštenstva, monaštva i drugih crkvenih ličnosti i organizacija.

Postavljanje Krsta


Kao sećanje na nevine srpske žrtve, stradale u bezumnoj agresiji 1999.godine, i kao znak pokajanja nemačkog naroda zbog tog neljuskog čina, porodica Vrobel, iz Nemačke, poklonila je manastiru „Sv.Nikolaja“ i srpskom narodu krst, visine 13,5 metara i težine 2280 kilograma.

Krst, od čelika, s pozlatom, izradili su radnici Brodogradilišta „Sava“ u Mačvanskoj Mitrovici. Na stenu koja nadvisuje čiavo okruženje i koja je bila deo turskog utvrđenja , krst je podignut helikopterom Vojske Jugoslavije, 24 marta, 2000. godine, tačno na godišnjicu otpočinjanja napada na našu zemlju. Pre samog podizanja, uz prisustvo mnogobrojnih gostiju i vernika , krst je osveštao Njegova Svetost patrijarh Pavle. Noću je krst osvetljen, pa zrači osobitim, svečanim mirom, dominirajući nad ovim delom Podrinja. Za vedrih noći mogu ga videti i stanovnici preko Drine i napajati se utehom što je nad Srbijom zablistao krstoliki znak, posle odbleska smrtonosnih letilica.

Život Manastira


Uz olakšan pristup, učestale su i posete manastiru i Soko gradu; sve više stecištu đačkih ekskurzija, pojedinačnih i grupnih poseta naših iseljenika i ljudi koje mami duh naše svete vere, koji često žele da se nađu na pomoći Crkvi i na korist našeg ukupnog duhovnog preobražaja.
U senci trema, na klupama koje je iz jednog komada istesala neka majstorska ruka, posetilac će biti poslužen kafom i svežom izvorskom vodom. I osetiće kako se u njemu pokreću nizovi zaboravljenih, prijatnih slika i nekih nejasnih a toplih uspomena. Time počinje oslobađanje od onog sveta iz kojeg tek što smo pristigli i duša brzo nalazi put do novog odredišta: gde je sve u vlasti spokoja, mira i neizrecivog sklada.

U takvom miru, podsticajnom i za kreativno izražavanje i za prebiranje po mislima, često ćemo u ovoj duhovnoj oazi zateći umetnike, slikare, pisce... Sve one koji su se dali u potragu za harmonijom duše i sveta.

U skromnoj prostoriji, izloženi su dokumenti i fotografije iz života i rada vladike Nikolaja, od rođenja do prestavljenja. Druga polovina muzejskog prostora je posvećena arheološkim predmetima, istoriji Soko grada, životu i običajima žitelja ovoga kraja.
Kao i njihova davna prethodnica, monahinja Jefimija; monahinje sokolskog manastira podarile su Hramu pregršt rukotvorevina, pored uznošenja molitvi i redovnog i vrednog staranja oko manastirskih poslova. U umetničkoj radionici, pri Crkvenom muzeju, one postižu da se bave i oslikavanjem ikona i fresaka, i filigranskim vezom na svili, u slavu Gospoda i svetih učitelja.

Obilazeći muzej, radoznali posetilac će zapaziti i jedno neobično raspeće, izliveno u bronzi. Doneo ga je neko iz Bosne, za vreme nedavnih ratnih okršaja, i prodao otpadu u Ljuboviji. Ovi ga nisu hteli prodavati, već pokloniše manastiru. U tim danima bezumlja, dva kuršuma su pogodila i raspetog Spasitelja, te na sebi, umesto pet, ima sedam rana, ni kriv ni dužan.

Tako je i On podelio gorku sudbinu svoje dece i našeg pokolenja. Žalosno je što je to doživeo baš sada, na prelasku iz drugog u treći milenijum, kad je očekivao da mu se odužimo blagodarnošću za sva dobra koja nam je učinio za ovih dvadeset vekova.

Spomenik episkopa Nikolaja


Spomenik episkopu Nikolaju rad je gospođe Drinke Radovanović, skulptora iz Beograda. Njegovu izradu je finansirao gospodin Branko Tupanjac, Srbin iz Čikaga.

Kao da i sam pogledom pretražuje sokolski pejzaž, visok 3 metra i težak skoro jednu tonu, spomenik vladike Nikolaja se srećno uklapa u manastirsko okruženje, kojim, pored crkve i stambenih objekata, dominira kameni masiv i penušave vodene zavese u pozadini. Spomenik nas ujedno podseća na stalno duhovno prisustvo vladike Nikolaja u sokolskom manastiru, krepi našu veru i sjedinjuje nas sa svetom Žičom i manastirom Lelić.

Molitvene Kapele


Putem kojim se uzbrdo ide od manastira do uzdignutog krsta, podignuto je deset kapela od kamena. U svakoj od njih ispisana je jedna od 10 Božijih zapovesti, a srpski slikari su unutrašnjost kapela prigodno oslikali. Penjući se zavojitim i živopisnim putem, posetilac može predahnuti i odmoriti se na klupicama koje su postavljene uz kapelice, pokraj puta. Razmišljajući, u tišini, o svakoj Božjoj zapovesti, putnik ujedno prelazi i put od sebe sama do Gospoda, i jasnije sagledava svoju životnu stazu, čistije misli o svom boravku na zemlji, među ljudima.

Tako ovo hodočašće protiče u molitvenom i okrepljujućem promišljanju, a čovek se začudi lakoći s kojom se ispeo do gornje tačke, u samo podnožje krsta, gde pogled ostaje zbunjen pred zadivljujućim vidikom.