Golden Homolje Set za ispiranje zlata

Autor Tema: Banatska kneževina — zaboravljena država Slovena  (Pročitano 1731 puta)

Van mreže marko313

  • Stariji član
  • ****
  • Poruke: 455
  • Ugled: +60/-0
  • Pol: Muškarac
Banatska kneževina — zaboravljena država Slovena
« poslato: 14.06.2014. 14:22 »
Slovenska kneževina za koju se mislilo da je nestala krajem 9. veka, zapravo je nastavila da postoji u Banatu još više od jednog veka nakon doseljavanja Mađara u Panonsku niziju.

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Ilustrovao Goran Gorski

Pre dvadesetak godina meštani sela Banatski Brestovac kod Kovina slučajno su prilikom kopanja otkrili jedan srednjovekovni mač. Budući da je bio bez nakrsnice, oštećen rđom usled viševekovnog stajanja u zemlji i da uz njega nije bilo drugih nalaza ni arheoloških slojeva, u prvi mah nije pobudio veću pažnju. Moglo se ipak ustanoviti da pripada tipu franačke spate i to onoj vrsti koja je kovana tokom druge polovine 10. veka. Na sečivu su se raspoznavali tragovi koji su ukazivali da je izrađeno složenom tehnikom ornamentalnog zavarivanja koja se koristila u mačarskim radionicama na prostoru Nemačkog carstva. To ukazuje da se radilo o najboljem oružju tog doba koje je u južni Banat moglo stići kao uvoz.
 
Nalazi franačkih spata iz ovog razdoblja retki su na prostoru Srbije, svega nekoliko komada, ali baš jedan od njih otkriven je takođe slučajno na obali Dunava kod Kovina, svega oko 17 kilometara nizvodno od Banatskog Brestovca. Osim što je iskovan u približno isto vreme, i sečivo mača iz Kovina izrađeno je retkom tehnikom ornamentalnog zavarivanja što ukazuje i na slično poreklo s mačem iz Banatskog Brestovca. Ova neobična okolnost da dva tako retka nalaza srodnog porekla i vremena nastanka potiču sa tako bliskog područja, ukazivala je da možda za to postoji neko objašnjenje.

U starim hronikama piše

Rani srednji vek je epoha iz koje danas imamo veoma mali broj istorijskih podataka. U jednoj od retkih sačuvanih hronika na prostoru Banata krajem 9. veka pominje se knez Glad i njegova država. Ovaj knez, čija se vlast pružala od Dunava na jugu i zapadu do reke Moriš (u današnjoj Mađarskoj) na severu i obronaka Karpata na istoku, pominje se prilikom opisa doseljavanja Mađara u Panonsku niziju. Nakon što su 896. godine pobedili Velikomoravsku kneževinu koja je zauzimala najveći deo Panonije, Mađari su krenuli da pokoravaju manje kneževine na jugu, na prostoru današnje Vojvodine. Zabeleženi su i utvrđeni gradovi u Gladovoj državi, između ostalih i Kovin gde je pružen poslednji otpor osvajačima. Neki istraživači veruju i da je ime grada Kladova na Dunavu dobilo ime po ovom knezu i da se nekad zvalo Gladovo. Donedavno se verovalo da su ova događanja označila i kraj samostalnosti Slovena u Panoniji.

Međutim, posle više od jednog stoleća u Banatu se pominje knez Ahtum koji je vladao istim područjem i ratovao s mađarskim kraljem Stefanom. U jednoj hronici za njega se izričito kaže da je bio potomak kneza Glada. To znači da je knez Ahtum pripadao istoj vladarskoj porodici — dinastiji kojoj je pripadao i knez Glad — koja je vladala možda vekovima pre dolaska Mađara u slovensku Panoniju. Slovenska kneževina za koju se mislilo da je nestala krajem 9. veka, zapravo je nastavila da postoji u Banatu još više od jednog veka nakon doseljavanja Mađara u Panonsku  niziju.

U prvim letopisima franačkih careva iz 818. i 824. godine sačuvan je šturi pomen o slovenskom plemenu Bodrića u ovim oblastima. Bodrići su jedno od najvećih plemena Polapskih Slovena koji su vekovima vodili ratove s Nemačkim carstvom na obalama Baltičkog mora, poput nešto južnijih Lužičkih Srba. Smatra se da su iz svoje severne postojbine došli na jug u seobama Slovena, kao uostalom i Srbi. Najveći broj istraživača slaže se da su oni tada naseljavali levu obalu Dunava negde oko današnjeg Pančeva i nizvodno do Kovina i dalje na istok. Neki misle da su upravo oni bili slovensko pleme koje je tada živelo na području Beograda, pa čak i da su mu dali ime koje danas nosi iako je prvo slovensko pleme koje se pominje u okolini Beograda pleme Srba još u 7. veku. U svakom slučaju, u pisanim izvorima iz 878. godine, prvi put pominje se ime slovenskog grada, dakle šest decenija od prvog pominjanja Bodrića u ovim krajevima. O slovenskom stanovništvu Gladove i Ahtumove kneževine govore i brojni nalazi grnčarije u Banatu iz ranog srednjeg veka, a smatra se i da ime Glad ukazuje na slovensko poreklo, poput brojnih toponima sa istim korenom ne samo u Banatu već i u slovenskom Pribatiku ali i u drugim srpskim oblastima na Balkanu, u Bosni i na Kosovu.

Na granici godine mira...

Mađarski kralj Stefan primio je 1000. godine hrišćanstvo i od saveza polunomadskih plemena počeo da stvara pravu srednjovekovnu državu. Ujedinivši zemlju on se pripremao i za konačno pokoravanje susednih slovenskih kneževina. Međutim, na drugoj strani Dunava odigravali su se burni događaji koji su išli naruku knezu Ahtumu. Posle višedecenijskog rata vizantijski car Vasilije II slomio je otpor Samuilovog carstva i vratio vizantijske granice na obale Dunava. Ahtum je postao vizantijski saveznik verovatno još za vreme ovih borbi. O tome svedoči i podatak da je Ahtum primio hrišćanstvo po istočnom obredu u gradu Vidinu, što se moglo dogoditi posle vizantijskog osvajanja ovog važnog podunavskog grada iz ruku Samuilovih ustanika 1002. godine. Knez Ahtum je na severu svoje zemlje u gradu Morišu (današnji Čanad u južnoj Mađarskoj) osnovao manastir u kome su služili grčki kaluđeri.

O počecima hrišćanstva među banatskim Slovenima svedoči i mesto Arača kod Novog Bečeja na kome se danas još ponosno uzdižu ruševine stare crkve iz 13. stoleća. Ispod njenih temelja istraživači su otkrili ostatke još starije građevine iz 11. veka. Kada su podigli jednu izlizanu ploču koja je služila u staroj crkvi kao pod, ukazali su se zanimljivi prikazi ptica, osedlanog konja, sveštenika i delić figure darodavca crkve. Iako je otkrivena pre više od sto godina, ploča i danas pruža više pitanja nego odgovora, posebno lik darodavca. Smatra se da je on kasnije dodan na ploču, zajedno sa danas teško čitljivim latinskim natpisom mada ima i mišljenja da se iza ovog krije deo lika kneza Ahtuma. Sigurno je jedino da ploča potiče iz 11. veka i da je nedugo zatim namerno odlomljena sa ulaza stare crkve gde se prvobitno nalazila. Motiv ptice (orao) i osedlanog konja moglo bi da bude pagansko znamenje vladara, kao i deo nošnje na glavi darodavca, dok sveštenik koji nosi bradu po istočnom običaju blagosilja po običaju zapadne crkve. U svakom slučaju ostaje otvoreno pitanje koliko je nova vera uspela da uhvati korena, a koliko je to bio politički potez da bi se osiguralo savezništvo snažne Vizantije.   

... i godine rata

Sve dok je na prestolu u Carigradu sedeo moćni Vasilije II poznat i kao Bugaroubica, mađarski kralj je znao da je uspešan napad na njegovog saveznika kneza Ahtuma gotovo nemoguć. Međutim, nakon smrti Vasilija II, 1025. godine, i unutrašnjih borbi za presto koje su ubrzo izbile, uticaj Vizantije na njenim severnim granicama nije više bio tako neprikosnoven. Kao povod za napad, mađarskom kralju poslužio je sukob carinika na granici oko trgovine solju koja se vekovima odvijala skelama preko reka Tise i Moriš. Prvi napad Mađara Ahtum je uspešno odbio. Međutim, kralj Stefan poslao je ubrzo novu vojsku koja je uspela da porazi banatskog kneza koji je u odsudnoj bici i sam izgubio život. Smatra se da su se ovi događaji odigrali u svega nekoliko godina, a da je knez Ahtum poražen oko 1028. godine. Tako je u Banatu konačno prestala viševekovna samostalnost Slovena iako su oni i dalje nastavili da žive na ovom prostoru kroz čitav srednji vek.

Poslednji otpor Banatske kneževine po svemu sudeći odigrao se u okolini Kovina, gde je postojao stari prelaz preko Dunava prema Vizantiji. Upravo iz ovih oblasti potiču i dva mača iz poslednjih borbi protiv mađarskog osvajanja. „Radni vek“ jednog srednjovekovnog mača najčešće je trajao nekoliko decenija, a neretko se prenosilo s kolena na koleno, u više generacija. Tako su i pomenuti mačevi mogli biti korišćeni baš u vreme opisanih borbi u južnom Banatu početkom 11. veka. Arheološka iskopavanja na mestu stare tvrđave u Kovinu nisu otkrila tragove naselja iz 10. i 11. veka. Verovatno su uništeni tokom vekova i gradnje na ovom strateški pogodnom mestu. Ništa više sreće nemamo ni sa raštrkanim nalazima slovenske keramike iz ove oblasti koji nam samo govore da je leva obala Dunava bila naseljena u ranom srednjem veku.

Od blaga je malo šta ostalo

Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

Ilustrovao Goran Gorski

Međutim, postoji još jedan značajan arheološki nalaz koji bi mogao da bude u vezi s ovim događajima. Davne 1858. godine u selu Gaj nedaleko od Kovina slučajno je otkriveno blago koje se sastojalo od preko 200 vizantijskih zlatnika — solida. Iako je prošao vek i po od njegovog otkrića, ovaj nalaz do danas je ubedljivo najbogatija ostava ranog srednjovekovnog novca iz čitave Panonske nizije a i šire. Činjenica da je otkriveno u vreme kada arheologija još nije postojala kao moderna nauka, i da je tada Banat bio u sastavu Austrougarske monarhije, tek od ovog blaga sačuvana su svega dva solida koja se danas čuvaju u muzeju u Beču. Srećom, delimično je sačuvan popis nađenog novca koji pokazuje da su ostavu sačinjavali zlatnici koji su kovani od početka 8. do početka 11. veka. Najraniji zlatnici su sa imenom Vasilija II, što znači da je ostava mogla biti zakopana u vreme njegove vladavine ili kasnije.

Ovako veliko bogatstvo u to doba nije mogao da ima jedan čovek, bio on i najbogatiji trgovac ili zanatlija svog doba. Pošto su blago sačinjavali isključivo zlatnici, ukazuje da je njegov vlasnik morao imati i srebrni i bakarni novac i da je mogao biti još bogatiji. Takođe, raspon kovanja zlatnika od oko trista godina pokazuje da su dugo sakupljani, a sve to nije mogao da uradi jedan čovek. Zato se pretpostavlja da je blago najverovatnije pripadalo nekoj državi i da je u pitanju zapravo državna riznica. Arheolozi znaju iz iskustva da je najveći broj ostava novca bivao zakopavan u trenucima velike opasnosti, pred dolazak osvajačke vojske. Tako se često kombinacijom sastava novca u ostavi (na osnovu najmlađeg novca u njoj) i raspoloživih podataka o vojnim pohodima u toj oblasti poznatih iz istorijskih izvora može zaključiti tačna godina kada je neka ostava zakopana u zemlju. Tokom 11. veka u ovoj oblasti nije bilo velikih vojnih osvajanja (najverovatnije i u vreme zakopavanja ostave, u prvoj polovini ovog stoleća) osim Mađarskog osvajanja koje smo opisali. Tako sa dosta sigurnosti možemo pretpostaviti da je blago iz sela Gaj zakopano upravo tokom dramatičnih događaja iz naše prošlosti.

Ime sela Gaj u kome je blago otkriveno takođe bi moglo kriti deo odgovora. Stari Sloveni imali su svoja svetilišta najčešće u šumama, kod svetog drveća, a i danas se u nekim našim selima i drugde u slovenskom svetu mogu naći ti sveti gajevi. U srednjem veku, prilikom opsada gradova, kada bi neprijatelj prodro kroz zidine i krenuo u osvajanje i pljačku, stanovnici su svoje poslednje utočište i spas potražili u molitvi iza vrata gradskog hrama. Tako su i neki stanovnici Ahtumove kneževine, koji su sa sobom nosili državnu riznicu, u trenucima pred neizbežnu propast mogli da potraže spas u svom svetilištu. Budući da su tek primili hrišćanstvo, to je moglo biti staro slovensko svetilište u kome su se vekovima pre toga molili bogovima u svetom gaju.
 
Pošto raspolažemo podacima koji se tiču konkretnog događaja, možemo pokušati da odemo i korak dalje i naslutimo šta se sve dešavalo tog tragičnog dana (ili noći) kada je blago zakopano. Ono što su obe strane vrlo dobro znale jeste da će nakon bitke na bojnom polju uslediti pljačka. U takvim razmišljanjima Ahtumova državna riznica bila je nesumljivo  na prvom mestu. Sam položaj Kovina na krajnjem jugu zemlje, na granici sa prijateljskom Vizantijom, ukazuje da je Ahtumov dvor sa riznicom u slučaju poraza imao jedini logičan plan — beg preko Dunava u Vizantiju. Međutim, mesto gde je blago zakopano  pokazuje da su ljudi koji su tog dana nosili riznicu pošli u drugom pravcu, na severoistok prema selu Gaj, što znači da prelaz preko Dunava kod Kovina u tom trenutku više nije bio moguć. Mađari su sigurno predvideli mogućnost za beg u Vizantiju, a pravac povlačenja riznice prema severoistoku ukazuje da su uspeli u nameri da je osujete.

Okolnost da je blago zakopano na opštepoznatom mestu — u slovenskom svetilištu — čini se da isključuje mogućnost da je nakon poraza i Ahtumove pogibije neko njemu blizak ukrao riznicu (ili samo njen deo sa novcem) i krišom je sakrio. Naprotiv, mesto gde su se prizivala stara slovenska božanstva ukazuje na odanost veri njegovog naroda i nadu da se ipak može zaslužiti milost bogova a nikako počiniti izdaju pred njihovim očima. Ako možemo da sudimo o namerama nepoznatih Ahtumovih podanika koji su ovo blago zakopali i verovatno ga uz molitve predali Perunu i njegovim nebeskim podanicima na čuvanje, onda ćemo da kažemo da su u tome i uspeli. Ono nije dospelo u ruke neprijatelju, a otkopano je tek nakon više od 800 godina. Da je ostalo u zemlji još samo šest decenija, ugledalo bi svetlost dana u jednoj drugoj slovenskoj državi, Jugoslaviji, odnosno Srbiji. Od ovog blaga danas je malo šta ostalo pa izgleda da više znamo šta se sa njim dešavalo pre hiljadu godina nego gde se ono danas nalazi.       

Solid — vizantijski zlatnik

Solid je zlatnik, novac koji je prvi put uveden u Rimskom carstvu 312. godine. Pošto narednih sedam stoleća nije menjao težinu od 4,5 grama ni visoku čistoću zlata, ostao je najvažniji novac u međunarodnoj trgovini. Vizantijski carevi smenjivali su se na prestolu i država je prolazila kroz uspone i padove ali do prve polovine 11. veka ovaj zlatnik ostao je gotovo nepromenjene vrednosti. Pouzdanost vizantijskog solida bila je toliko poznata širom Evrope da je izraz „solid“ ušao u mnoge jezike. U italijanskom reč „soldo“, „soldi“ znači novac, u španskom od njega potiče reč „sueldo“, što znači plata, a u Velikoj Britaniji oznaka „s“ za šiling preuzeta je od solida

Polapski Sloveni

Polapski Sloveni pripadaju grupi zapadnih Slovena i nekada su naseljavali čitav prostor današnje istočne Nemačke, od obale Baltičkog mora do Čeških planina. Na čelu plemena na severu bili su Bodrići, nešto južnije nalazio se plemenski savez Ljutića, a na jugu, blizu današnje nemačko-češke granice bili su Lužički Srbi. Sloveni su naselili ove prostore u vreme Velike seobe naroda i tu su vekovima živeli slobodno. Nakon borbi koje su trajale stolećima Nemačko-rimsko carstvo uspelo je ipak da pobedi sva ova plemena koja su se u narednim stolećima izgubila. Sva osim Lužičkih Srba koji i danas žive u oblasti Donje i Gornje Lužice na istoku Nemačke gde su sačuvali svoj jezik i autonomiju

Marko Aleksić,
Gosti ne mogu videti slike, molimo Vas da se registrujete ili ulogujete

broj 2958, 17. 10 2008.